Thursday, 6 November 2014

Varaha Temples

Adi Varaha


Adi Varaha is one of the five forms of Lord Varaha. This form of Lord Vishnu is mainly worshipped by the devotees for divine realization. Varaha avatar is the third among the Dasavataras of Vishnu. Mahavishnu took the form of Adi Varaha to rescue Bhudevi (Bhoomi Devi) from demon Hiranyaksha, who stole her and hid her in the primordial waters.

In Adi Varaha form depiction, the right leg of the Lord is seen resting on Snake Ananta and Goddess Bhu Devi is seen seated on his left lap.

Famous Adi Varaha Temples Sri Varahaswami Temple in Tirumala, Andhra Pradesh is the most famous temple dedicated to Lord Adi Varaha. The temple, located on banks of Swami Pushkarini near Tirupati Venkateswara Temple, enshrines the idol of Adi Varaha murti, as described in the Vaikhanasa Agama texts.

Aadhi Varaha Perumal Temple in Thiruvidanthai Tamilnadu is another famous temple of Adi Varaha Swamy. The presiding deity is enshrined as Sri Akhilavalli Sametha Adi Varahapperumal or Jnaanappiran. The temple is around 40 km from Chennai near Mahabalipuram on the ECR Road.



Adi Varaha avatar of Lord Vishnu



Bhu Varaha

Bhu Varaha is one of the five forms of  Varaha avatar of Mahavishnu. Lord Vishnu took Varaha as his 3rd incarnation to rescue Goddess Bhudevi from demon Hiranyaksha. Bhumi Devi or Varahi is the divine consort of Varaha. Bhu Varaha is usually seen depicted as standing with two arms holding Sudarshana Chakra and Shankha and the other two holding Goddess Bhu Devi.

Sri Bhu Varaha Sametha Lakshmi Temple at Varahanatha Kallahalli in Mandya district of Karnataka is one of the main temples dedicated to Bhu Varaha.


Sunday, 5 October 2014

హిమగిరి సొగసుల నడుమ నేపాల్

హిమగిరి సొగసుల నడుమ నేపాల్

మంథా భానుమతి.
ఉపోద్ఘాతం -
ప్రపంచంలో ఏకైక హిందూ రాజ్యంగా పేరుపొందిన నేపాల్ అందాలని సందర్శించాలని వేలాదిగా సందర్శకులు ఆరాట పడుతుంటారు. మేము కూడా ఉత్సాహంగా బయలుదేరుదామని నిశ్చయించుకున్న వెంటనే ముందుగా.. ఆ ప్రదేశం గురించిన అవగాహన ఉండాలని శోధన మొదలు పెట్టాను. అనేక కథలు, కథల్లాంటి నిజాలు కంట పడ్డాయి. వాటిని మా యాత్రా విశేషాలతో సహా పంచుకోవాలనేదే ఈ చిన్ని ప్రయత్నం.

హిమవత్పర్వత పాదాల వద్ద పరచుకున్న నయపాల దేశం గురించి ప్రధమంగా అధర్వణ వేదంలో ప్రస్థావన కనిపిస్తుంది.

హిమగిరి సొగసులు.

ఇరువైపులా రక్షణ కల్పిస్తున్నట్లున్న పర్వత శ్రేణుల మధ్య లోతు తెలియని విశాలమైన తటాకం.. ఆ పర్వత శిఖరాలపై తపస్సులో నిమగ్నమైన ఐదుగురు ఋషులు.. విపశ్వి, శిష, విశ్వవిభు, ఋక్ చంద, కనకముని. విపశ్వి చేతిలో తామర పూసల మాల మంత్రోచ్ఛారణ కనుగుణంగా నిర్విరామంగా తిరుగుతోంది. సమస్త నాడులనూ కేంద్రీకరించి మంత్రం మీద దృష్టి నిలిపిన విపశ్వి ఉలిక్కిపడి కన్నులు తెరిచారు. ఉచ్ఛారణ ఆగిపోయింది. కలవరంతో కన్నులు తెరిచిన విపశ్వి కన్నులలోకి దేదీప్యమానమైన కాంతులు చొచ్చుకుని వచ్చాయి. మాల తెగిపోయింది. మాలనుండి తెగి పడిన తామరపూస తటాకం మధ్యన పడి నాటుకుపోయింది. ఆ తామరపూస నుండి జ్యోతిర్మయమైన లింగం ఆవిర్భవించింది. ఆ జ్యోతి కాంతులే విపశ్వి కళ్ళను చురుక్కుమనేట్లు చేశాయి. విపశ్వి మరలా తపస్సమాధిలోకి వెళ్ళిపోయారు. దేదీప్యమైన కాంతులు వెదజల్లుతూ ఆ జ్యోతిర్లింగం తటాక మధ్యమున నిలిచి ఉంది.

చీనా దేశీయుడైన ‘మహామంజుశ్రీ’ ఆ జ్యోతిర్లింగాన్ని చూసి, “కటవాల్” అనే ప్రదేశం నుంచి తటాకంలోని నీటిని తోడివేశారు. ఆ ప్రదేశమే.. క్రమంగా కాఠమండు గా పిలవబడి.. కాలక్రమేణా “ఖాట్మండు” గా మారింది. ఆ జ్యోతిర్లింగమే ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి చెందిన పశుపతి నాధుడు. అదే ఖాట్మండూ ఇప్పటి నేపాల్ రాజధాని. పశుపతినాధుడు వెలువడిన క్షణం నుంచీ ఖాట్మండూ ఆవాస యోగ్యంగా మారింది. క్షత్రియ రాజుల పాలన మొదలయింది. చారిత్రాత్మక ఆధారాలు కిరాట రాజుల వంశం నుంచీ ఉన్నా, రామాయణంలో జనకుడు పాలించిన విదేహ రాజ్యం, సీతమ్మ జన్మస్థలమైన మిథిలా నగరం నేపాల్ లోనే ఉన్నట్లు చెప్పబడింది. చిట్వాన్ నేషనల్ పార్క్ లోని వాల్మీకి ఆశ్రమం కూడా రామాయణ కాలంలో నేపాల్ ఉనికిని ధృవ పరుస్తుంది. జనకుని సోదరుడైన కుశధ్వజుడు ఖాట్మండు ప్రాంతాన్ని పాలించాడు. ఇది త్రేతాయుగం నాటి మాట.

ద్వాపర యుగంలో మళ్ళీ ఖాట్మండు నీటిలో మునిగిపోయింది. చుట్టుముట్టూ మంచు పర్వతాలు.. మంచు కరిగి లోయలోకి ప్రవహించడం ప్రకృతి సహజమే కదా! బాణాసురుడనే రాక్షసుడు ఆ నీటిలోనే నగరాన్ని నిర్మించుకుని నివసించసాగాడు. శ్రీకృష్ణుడు బాణాసురుడ్ని సంహరించి చోఖాక్ అనే ప్రాంతం దగ్గర నీటిని తోడించి తన వెంట వచ్చిన యాదవుడ్ని రాజుని చేశాడు. యాదవ వంశ గోపాలురు, “గుప్తులు’ అనే పేరుతో 490 సంవత్సరాలు, 82 మంది రాజులు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు. వీరిలో చివరి గుప్తుడ్ని ఓడించి మహిషపాలురు, రాజపుట్ వంశీయులు రాజ్యాన్ని కైవసం చేసుకున్నారు. ఈ రాజపుత్రులలో ‘భూల్ సింగ్’ పేరు మాత్రం కనిపిస్తుంది.

క్రీ.పూ.840 లో కిరాత వంశానికి చెందిన ‘యలమవర’ నేపాల్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఇతను మహాభారత యుద్ధ సమయంలో కౌరవుల పక్షాన్ని చేరదామనుకుంటే శ్రీకృష్ణుడు తెలివిగా యుద్ధానికి ముందే అతన్ని సంహరించాడని చెప్తారు.

శాక్య రాజైన శుద్ధోధనుడు నేపాల్ లో కొంత భాగాన్ని కపిలవస్తు రాజధానిగా పాలించాడు. అప్పుడే క్రీ.పూ. ౫౬౩లో గౌతమ బుద్ధుని జననం.. అతను రాజ్యాన్ని పరిత్యజించి బౌద్ధ మతాన్ని స్థాపించడం జరిగింది.

ఏడవ కిరాటరాజు జితేదాస్ కాలంలో బోధి వృక్షం (బుద్ధగయ, ప్రస్థుత బీహార్) కింద జ్ఞానోదయం పొందిన గౌతమ బుద్ధుడు ఖాట్మండు వచ్చినట్లు ఆధారాలు లభించాయి. జైన్ ఆచార్యుడు భద్రబాహు, అశోక చక్రవర్తి కూడా నేపాల్ వచ్చినట్లు తెలుస్తోంది.

క్రీ.శ్. ౨౦౦ లో లిచవి రాజవంశీయులు కిరాటరాజుని ఓడించి నేపాల్ ను కైవశం చేసుకున్నారు. అప్పుడే వివిధ దేవాలయాల నిర్మాణం జరిగింది. ప్రసిధ్ధి చెందిన పశుపతినాధుని మందిరం పగోడా ఆకారంలో వీరే నిర్మించారు. వీరి తరువాత కుశీనగర పాలకులైన మల్లవంశ రాజులు నేపాల్ పశ్చిమ ప్రాంతంలోని గండకీ నది వరకూ రాజ్యాన్ని విస్తరించి పాలించారు. వీరి వారసులందరూ రాజ్యాన్ని చిన్న చిన్న ముక్కలుగా విడగొట్టారు. వీరి అంతఃకలహాలు నేపాల్ రాజ్యాన్ని శాహ వంశ రాజైన పృధ్వీనారాయణ శాహు వశం చేశాయి. ఇతని పూర్వీకుడైన ద్రవ్యశాహు గోర్ఖా రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. పృధ్వీనారాయణ శాహు నేపాల్ నంతనీ ఒకే రాజ్యం కింద తెచ్చి ఒకే పాలన చేశాడు.

శాహ రాజులని నామమాత్రంగా చేసి 1846 లో జన్గ్ బహదూర్ కున్వార్ ముప్ఫై మంది రాజప్రసాద వాసులని చంపి ప్రధానమంత్రిగా రాజ్యాధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. రాజా మహేంద్ర, రాజా జ్ఞానేంద్ర రాణాల చేతుల్లో కీలుబొమ్మలయిన శాహ వంశీయులే. పెళ్ళి సంబంధాల ద్వారా బంధుత్వాలు కలుపుకుని రాణాలు 1990 వరకూ నేపాల్ ని పాలించారు. ఆ తరువాత ప్రజల పాత్ర, కమ్యూనిస్టుల విప్లవాలు నేపాల్ లో ప్రజాస్వామ్యానికి నాంది పలికాయి. జూన్ 1, 2001 నాడు రాజకుమారుడు దీపేంద్ర తల్లిదండ్రులతో సహా తన కుటుంబ సభ్యులందరినీ హత్య చేశాక జ్ఞానేంద్ర రాజ్యాధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు. దీపేంద్ర తాగుడు, డ్రగ్స్ వంటి వ్యసనాలకు బానిసై తనను, తన కుటుంబాన్నీ సర్వనాశనం చేసుకున్నాడు. ఏప్రిల్ ౨౦౦౬ నుండి నేపాల్ ప్రజాస్వామ్య రాజ్యంగా కొనసాగుతోంది. దేశంలోని దారిద్ర్యానికి, అభివృద్ధి నిరోధానికి కారణంగా చెప్పబడుతున్న రాచరికపు సామ్రాజ్యం అంతరించింది. ప్రకృతి అందాలకి ఆలవాలమైన నేపాల్ ప్రగతి పథంలో పయనిస్తుందని ప్రపంచం ఆశిస్తోంది.


మా నేపాల్ ప్రయాణం - ఖాట్మండూ

“హరేరామ హరేకృష్ణ” సినిమా చూసినప్పట్నుంచీ నేపాల్ వెళ్ళాలని అనుకుంటూ ఉండేవాళ్ళం. అందులో సీనరీలు అంత అద్భుతంగా ఉన్నాయి మరి. సదరన్ ట్రావెల్స్ ద్వారా మా ప్రయాణానికి ఏర్పాట్లు చేసుకున్నాము. మేమిద్దరం, మా అక్కయ్య కొడుకు, కోడలు, మా పిన్నిగారబ్బాయి, అతని భార్య.. మూడు జంటలు. అందరం సీనియర్ సిటిజన్స్ మే. ముందుగా వారణాసి వెళ్ళి అక్కడ విశ్వేశ్వరుని దర్శనం చేసుకుని, ఒక రోజు బుద్ధగయ, గయ వెళ్ళి వచ్చాము. వారణాసి నుంచి ఎయిర్ ఇండియా వారి విమానంలో ఖట్మండు చేరాం. త్రిభువణ్ ఇంటర్నేషనల్ విమానాశ్రయం చిన్నదే కానీ సదుపాయంగా ఉంది. భారతీయులకి వీసా అవసరం లేదు. పాస్ పోర్ట్ ఒకసారి చూసి పంపేశారు.

సామాన్లు తీసుకుని బయటికి రాగానే ట్రావెల్స్ వాళ్ళు పంపిన వాన్ డ్రైవర్ మా కోసం ఎదురుచూస్తూ కనిపించాడు, చేతిలో కార్డ్ పట్టుకుని. మాకు వసతి ఇచ్చిన హోటల్ పేరు మౌంటెన్. రాజాగారి పాలస్.. ప్రస్థుత మ్యూజియమ్ కి దగ్గర్లోనే ఉంది. బైటికి రాగానే బజారు. వీధులన్నీ సన్నగా ఉన్నా, హైద్రాబాద్ లో కన్నా ట్రాఫిక్ జామ్ లు ఎక్కువున్నా శుభ్రంగా ఉన్నట్లుగా కనిపించింది.

హోటల్ కి వచ్చిన వెంటనే నేపాల్ లో మా ట్రావెల్ ఏజంట్ కిషోర్, గంట పైగా లాంజ్ లొ కూర్చోపెట్టి, అక్కడ చూడవలసినవన్నీ అతి నెమ్మదిగా వివరించాడు. అందరికీ జోల పాడుతున్నట్టయి కునుకు పట్టేసింది. ఎప్పటికీ ఆపకపోతుంటే మొహమాటం వదిలేసి “మేము గదుల్లో సర్దుకుని, కాస్త మొహాలు కడుక్కుని వస్తాము.” అని చెప్పేశాము.

ముక్తినాధ్ వెళ్ళాలంటే పర్మిట్ తీసుకోవాలి.. దానికి ఫొటోలు కావాలిట.

“మరి ముందు ఎందుకు చెప్పలేదు?” సుబ్బారావు (మా అక్కయ్య కొడుకు) అడిగాడు విసుగ్గా.

“మీకు పంపించిన టూర్ వివరాల్లో ఉంది. చూసుకోలేదా?” రిటార్ట్ వెంటనే. ఇంటి దగ్గర ట్రావెల్ ఏజంట్ కి కూడా తెలియదు కాబోలు.

“ఇంక నుంచీ ఎక్కడికి వెళ్ళినా అరడజను మన ముఖచిత్రాలు దగ్గర పెట్టుకోవాలి.. పంచి పెట్టడానికి.” సన్నగా గొణిగాను.

“ఎక్కడో చిన్న అక్షరాలతో అలుక్కుపోయి ఉంటే ఎలా కనిపిస్తుంది?” మా రాముడి ఘోష.

తప్పుతుందా.. ఫొటో స్టుడియోకి వెళ్లి మూడు వందలు నేపాలీ రూపాయలు సమర్పించుకుని ఫొటోలు తీసుకుని వచ్చాం.

పశుపతి నాధ్ ఆలయం
పొద్దున్నే లేచి స్నాదులన్నీ ముగించుకుని పశుపతినాధుని దర్శనానికి బయలుదేరాం ట్రావెల్ ఏజంట్ కిశోర్ పర్యవేక్షణలో. గుడికి నాలుగడుగుల దూరంలో ఉన్న ‘అగర్వాల్’ రుద్రాక్షల దుకాణంలో ఆగి, అక్కడ సెల్ ఫోన్లు, కామెరాలు వగైరాలు దాచి పెట్టుకుని (అవన్నీ ఆలయంలోకి నిషిద్ధాలు) టీ తాగి, గుడికేసి నడక మొదలుపెట్టాం. షాపు దగ్గరే ఒక పండితుడు వచ్చాడు “అభిషేకం, ఆ పిదప దర్శనం చేయిస్తాను.” అంటూ. కొత్త ప్రదేశం. అలాగే. రెండు వేలకి బేరమాడి రమ్మని చెప్పాం. మా వెంట వచ్చాడు.


తూర్పు వయిపు నుంచి పశుపతినాధ్ ఆలయ ద్వారం.


ఆలయ ప్రవేశం 
పవిత్ర భాగమతీ నదికి పశ్చిమంగా వెలసిన పశుపతినాధుడ్ని దర్శించడానికి నదిలో స్నానం చేసిన యాత్రీకులు తూర్పు ద్వారం నుంచి ప్రవేశించాలి. ప్రస్థుతం నీళ్ళు నామమాత్రంగా ఉండడంతో నేరుగా పశ్చిమ ద్వారం నుంచే వెళ్తున్నారు. ఆలయంలోనికి ప్రవేశించగానే దాదాపు ఇరవై అడుగుల పొడవు, ఎనిమిది అడుగుల వెడల్పు, పది అడుగుల ఎత్తు ఉండే ఇత్తడిరేకు కవచం ఉన్న నంది దర్శనం ఇస్తుంది. ఈ నందికి నైఋతి దిశలో ఎత్తైన ఆంజనేయస్వామి విగ్రహం ఉంది. నందికి ఎదురుగా రెండంతస్థులలో పగోడా శైలిలో, పై అంతస్థు చిన్నదిగా, కిందిది పెద్దగా నిర్మించబడిన ప్రధాన ఆలయం కనిపిస్తుంది. ఆలయానికి నలువైపులా పదకొండు అడుగుల ఎత్తుతో వెండితో నగిషీలు దిద్దిన నాలుగు ప్రధాన ద్వారాలు ఉన్నాయి.

పశుపతినాధ్ ఆలయానికి గర్భాలయం, అంతరాలయం, ముఖ మండపాలు చతురస్రాకారంలో ఉంటాయి. ముఖమండపం నుంచి ప్రదక్షిణలు చెయ్యచ్చు. అంతరాలయంలో లాగా, గర్భాలయానికి కూడా నాలుగు ద్వారాలున్నాయి. పంచముఖుడైన పశుపతినాధుని గర్భాలయంలో లింగాకారంలో నాలుగు వైపులా నాలుగు ముఖాలు, మధ్యగా పై భాగంలో లింగాకార ఊర్ధ్వముఖం ఉన్నాయి.

“సద్యోవామం తధాఘోరం తత్పురుషం చతుర్ధకం/
పంచమంతు తధేశానం యోగినామప్య గోచరం//

సద్యోజాత (బాలక), వామదేవ(అర్ధనారీశ్వర), అఘోర (రౌద్ర సంహార), తత్పురుష (శాంత) రూపాలతో శివుని నాలుగు ముఖాలు నలువైపులా ఉండి, యోగులకు కూడా గోచరం కాని ఐదవ ఊర్ధ్వ ముఖం ఆక్కడ లేకపోవడంపై శ్లోకం వివరిస్తుంది.

పొద్దున్న పన్నెండు గంటల వరకూ భక్తులు నిర్విరామంగా వస్తూనే ఉన్నారు. అభిషేకం చేయించిన ప్రత్యేక దర్శనంలో కూడా క్యూలో తోసుకుంటూ, పశ్చిమ ద్వారం నుంచే పరమశివుని దర్శనం కలిగింది. ఒక ముఖమే చూడ గలిగినప్పుడు, పైన వర్ణించిన నాలుగు రకాలు ఎలా ఉన్నాయో చూద్దాం అనే ప్రశ్నే లేదు.


ప్రద్యోషవేళ పశుపతినాధుని ఆలయం


కానీ.. తిరుగు ప్రయాణంలో సాయంత్రం హారతికి వెళ్ళి, అంతరాలయంలో ప్రవేశించి, నాలుగు వైపులా చూడగలిగాం. హారతి ఇచ్చినంత సేపూ, అరగంట పైగా ఉండడానికి అవకాశం కలిగింది. ప్రద్యోష సమయంలో పువ్వులతో అలంకరించిన స్వామిని హారతి వెలుగులో చూస్తుంటే అనిర్వచనీయమైన ఆనందంకలిగింది. అప్పుడు భక్తులు కూడా ఎక్కువమంది లేరు. ప్రశాంతంగా ఆలయప్రాంగణంలో చాలా సేపు గడిపి ప్రాకార దేవతల్ని కూడా దర్శించుకున్నాం. ఆలయానికి కుడి వేపు వాసుకి మందిరం, ముందు భాగాన ఆగ్నేయ దిశలో ముక్తి మండపం, దానికి కింది భాగంలో సంగమేశ్వర, విరూపాక్ష గంగాదేవి ఆలయాలు ఉన్నాయి.

దక్షిణం వైపు ఉన్మత్త భైరవ ఆలయం, దక్షిణ భారత ఆలయాలని పోలిన తాండవశివుని గుడి, బుడా నీలకంఠుని శయన విగ్రహం, లాల్ గణపతి మందిరం, సూర్యనారాయణమూర్తి మందిరం.. చిన్న చిన్న ఆలయాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. చూడగలిగినన్ని చూసి, మిగిలిన దేవతలకి దూరం నుంచే నమస్కారాలు చేసుకున్నాం.

ఉదయం తొమ్మిదిన్నరకి తీసిన గుడి తలుపులని, వివిధ తీర్ధ జలాలతో దేవునికి అభిషేకం చేశాక, భక్తుల దర్శనం అయ్యాక పన్నెండుకు మూసేస్తారు. స్వామివారి నాలుగు ముఖాలకీ బంగారు కిరీటాలతోనూ, సువర్ణ నయనాలతోనూ.. ఊర్ధ్వ ముఖానికి శుద్ధమైన చందనంతోనూ అలంకారం చేశాక, హారతి దర్శనం, ప్రసాదం నివేదన చేసి బాలభోగం భక్తులకు పంచుతారు. కానీ ఆ రష్లో ఉండలేక మేము వెళ్ళిపోయాము, మళ్ళీ రావచ్చునులే అని.

ఈ ఆలయంలో పూజలు నిర్వహించడానికి దక్షిణ భారత దేశం నుంచి ఎన్నుకోబడ్డ భట్ట సాంప్రదాయానికి చెందిన అర్చకుడు మాత్రమే గర్భాలయ ప్రవేశానికి అర్హత కలిగి ఉంటాడు. వీరిని శంకరాచార్యులవారు నియమించారని అంటారు. స్థానిక అర్చకుడు అంతరాలయంలోనే ఉండి భక్తులకు చందనం ఇస్తూ ఉంటారు.

భాగమతీ నదికి దక్షిణాన ఉన్న గుహ్యేశ్వరీ మాత ఆలయాన్ని శక్తి పీఠాల్లో ఒకటిగా చెప్తారు. కలశ రూపంలో ఉన్న అమ్మవారిని కొబ్బరి నీళ్ళు, కల్లు మొదలైన ద్రవాలతో అభిషేకం చేస్తారు. ఆ జలాన్ని తీర్థంగా తీసుకెళ్తారు. ఇక్కడ పశుబలి కూడా ఇస్తారుట. మేము ఈ అమ్మవారి దర్శనం చేసుకోలేకపోయాము, సమయాభావం వలన.


స్వయంభునాధుని ఆలయం


ఖట్మండు నగరానికి పశ్చిమంగా పెద్ద కొండ మీద ఉందీ గుడి. ఇందులో కోతులు ఎక్కువగా ఆవాసం ఏర్పరచుకోవడంతో కోతుల గుడి అని పిలుస్తారు.

అసలే మెడ సాగదీసి చూస్తే కానీ ఎంత ఎత్తుందో తెలియదు. దానికి తోడు చివరి చివరికి మెట్లు మోకాలి పర్వతాన్ని మించిపోయాయి. సగం దూరం ఎక్కి ఆగిపోయాము. అక్కడ్నించి కూడా బాగా కనిపించింది. మనం మామూలుగా చూసే ఆలయాలన్నింటి కన్నా భిన్నంగా ఉంది. పెద్ద డోమ్.. డోమ్ మీది స్థూపం. స్థూపం మీద బుద్ధుని కళ్ళు.. కన్నుల మధ్య నాసిక వంటిది కనిపిస్తుంది. కానీ అది నేపాలీలో ఐకమత్యానికి గుర్తు అంటారు. ప్రధాన స్థూపం చుట్టూ లెక్కలేనన్ని చిన్న స్థూపాలు, ఆలయాలు ఉన్నాయి.

బౌద్ధమతస్థులకి అత్యంత పవిత్రమైన యాత్రా స్థలంగా దీనిని చెప్తారు. మహా మంజుశ్రీ బోధిస్త్వునికి ఇక్కడ తామర పువ్వు ఉన్నట్లు దివ్యదృష్టి కలిగిందిట. వెంటనే ఇక్కడికి వచ్చి, లోయలో ఉన్న నీటిని, ఒక పక్క కొండకి గండి కొట్టి తీసేసి, నివసించడం మొదలుపెట్టారని చెప్తారు.



రాత్రి దీపాల కాంతిలో స్వయంభునాధుని స్థూపం చూసి తీర వలసిందే!


మా నేపాల్ దర్శనం – పోఖరా


మరునాడు పొద్దున్నే ఏడుగంటలకి తయారయిపోయి, వాన్ లో పోఖరా బయలుదేరాము. దారిలో “మనకామనా దేవి” ఆలయ దర్శనం.. నాలుగు గంటలు పైగా పట్టింది. ఆలయం కొండ మీదుంది. కొండ కింద నున్న ‘కురింతర్’ అనే ఊరు చేరడానికి నాలుగు గంటలు పైగా పట్టింది. దూరం ఎక్కువ లేదు కానీ, అంతా ఘాట్ రోడ్డు. హిమాలయ శ్రేణుల్లోంచి మెలికలు తిరుగుతున్న బాటలో వెళ్తుంటే దారిలో దృశ్యాలు కన్నులకి విందే! కురింతర్ నుంచి కేబుల్ కారులో పది నిముషాలు ప్రయాణం. ఈ సదుపాయం లేనప్పుడు, గుఱాలమీద, కాలి నడకన మూడు నాలుగు రోజులు పట్టేదిట.

మనకామనా దేవి ఆలయం-
ఎక్కడో మారుమూల చిన్న దేశం నేపాల్, ఏం పెద్ద జనం ఉంటార్లే అనుకున్నాం, మంగళవారం రష్ ఉంటుంది అని హోటల్ వాళ్ళు చెప్తున్నా కూడా. కేబుల్ కారు క్యూ చూసేటప్పటికి కళ్ళు తిరిగాయి. ఎప్పటికి పైకి వెళ్ళాలి. ఎప్పుడు దర్శనం అవాలి.. తిరుపతి జనరల్ క్యూకి ఏ మాత్రం తీసిపోదు. పైగా హిమాలయాలు కదా.! ఏప్రిల్ నెలలో ఎండ ఏముంటుందిలే అనుకుంటే అమాయకత్వమే!

నీరసంగా తల మీద చెంగులు, టోపీలు వేసుకుని నిలబడ్డాం. ఈ లోగా ఒకతను కేబుల్ కార్ టికెట్స్ ఉన్నాయి కొంటారా అని హడావుడిగా క్యూలో తిరుగుతున్నాడు. మీకు ట్రావెల్ ఏజెంట్ ఇచ్చాడులే అని చూసుకుంటుంటే.. “టికెట్లున్న వాళ్ళు క్యూలో నించోనక్కర్లేదు. సీదా ఫ్రంట్ కి వెళ్ళిపోండి” అని అరిచాడు.

కాబోసనుకుని మేము గర్వంగా తలెత్తి, అక్కడ నిలబడిన వాళ్ళని జాలిగా చూస్తూ గబగబా ముందుకంటా వెళ్ళిపోయాం. తీరా వెళ్ళాక, “ఎవరు చెప్పారు? మూడు వంతుల మందికి టికెట్లుంటాయి.. పీచే జావ్..” హేళనగా నవ్వాడు అక్కడి అధికారి. ఈ లోగా రెండు బస్సుల జనం వచ్చి క్యూ మూడు ఫర్లాంగుల దూరం పెరిగింది. ఇంక మా వాళ్ళు నన్ను ముందుకు తోశారు. నాకు నెగోషియేషన్స్ లో కొంచెం పేరుందిలెండి.
“చాలా దూరం నుంచి వచ్చాం బేటా! సబ్ సీనియర్ సిటిజెన్స్ హై.. ప్లీజ్..” ఆ హేళనతని వెంట పడ్డాను, విదిలిస్తున్నా లెక్క చెయ్యకుండా.

“అడ్డంగా కట్టిన తాడు కింది నుంచి ఒక్కొక్కళ్ళు మెల్లిగా లోపలికి జారుకోండి..” కొంచెం సేపయ్యాక, దయతలచి, నాకేసి చూడకుండా అన్నాడు, పైన ఉన్న వాడికి సైగ చేసి. మొత్తానికి, స్టేషన్ ఇంకా అర ఫర్లాంగు దూరం ఉందనగా నడుం కలుక్కుమంటుండగా దూరి, ఒక చిన్న కొండ మెట్లు ఎక్కుతున్నాం

ఒకావిడ గట్టిగా దెబ్బలాడ్డం మొదలు పెట్టింది.. సడన్ గా ఎక్కడ్నుంచొచ్చారంటూ. మమ్మల్ని కాదన్నట్లు ప్రకృతి సౌందర్యం తిలకించడంలో ములిగి పోయాం. అలా చివరి వరకూ సాధిస్తూనే ఉంది. అదృష్టవశాత్తూ, మా ముందున్న ఒడిస్సా దంపతులు, “ఏ హమారా పరివార్ హై..” అంటూ దబాయించారు. మూతి మూడు వంకలు తిప్పింది, నేపాలీ వీర వనిత.

చివరాఖరుకి కేబుల్ కారులో ఆరుగురం వచ్చి పడ్డాం. ఒకసారి కదిలాక, అప్పటి వరకూ పడిన శ్రమ అంతా మర్చిపోయాం. అలా కొండల్లో పైకి వెళ్తుంటే.. కింద తీరుగా పెంచిన పోడూ పంటలు, ఆకాశాన్నంటే శిఖరాలు, చెట్లు.. అందరం మాటలు మానేసి బైటికి చూస్తుండి పోయాం. మా పక్కనుంచి మేకల అరుపులు వినిపిస్తున్నాయి. అంత ఎత్తున ఎక్కడ్నుంచా అని చూస్తే.. మా వెనుకే ఒక కేబుల్ కారు, బోనులా ఉంది. అందులో పది మేకలు తలని కడ్డీల బైటికి పెట్టి అరుస్తున్నాయి. తరువాత తెలిసింది, అక్కడ పశుబలి ఇస్తారని.

కేబుల్ కారులోంచి దిగి మళ్ళీ కొన్ని గుట్టలు మెట్లు ఎక్కి దాటుకుని వెళ్తే అప్పుడు మొదలయింది అసలు కథ. పై నుంచి నెత్తి మీదికి చురుక్కుమని పొడుస్తున్న ఎండ.. ఎత్తు ఎక్కువైతే వేడి కూడా ఎక్కువవుతుందనుకుంటా. మెలికలు తిరిగి ఎంత దూరమో తెలియకుండా ఉన్న క్యూ .. పన్నెండు దాటింది. కళ్ళు తిరగడం మొదలెట్టాయి.

“గుడి దగ్గరగా వెళ్ళి కొబ్బరి కాయలు కొట్టడానికి దర్జాగా వెళ్ళిపోవచ్చు.. ఒక సౌ కొట్టండి.” ఒక పంతులు సెలవిచ్చాడు.

అబ్బా.. స్పెషల్ దర్శనం ఇంత చవకా అని సంతోషించి, అలాగే చేశాం. తీరా వెళ్ళిందాకా ఉండి, బైటే కొట్టి, మొహాన ఇంత బొట్టు మెదిపి తోసేశాడు అయ్యవారు. అక్కడ నా బేరాలేం చెల్లలేదు. ఇంతలో క్యూ.. మరో మైలు..

గుమ్మం ఇవతల నుండే మెడలు నొప్పెట్టేలా వంకర్లు తిరిగి చూసి దణ్ణం పెట్టుకున్నాం. ఇంతా చేసి అక్కడ అమ్మవారు మధుర మీనాక్షిలాగో, కంచి కామాక్షిలాగో ఉందనుకుంటే ఆశాభంగమే. వైష్ణోదేవిలో లాగా చిన్న విగ్రహం.. అది కూడా పువ్వులతో కప్పేసి, కాకపోతే లోపలికి వెళ్ళిన వాళ్ళు విగహానికి తల ఆన్చి మొక్కుకోవచ్చుట.

మనకామనా ఆలయం
ఈ మనకామనా దేవి ఎవరు?
క్రీ.శ. 1614 సంవత్సరంలో జన్మించిన గోర్ఖా దేశపురాణి తన భక్తుడైన లఖన్ థఫాకి మాత్రమే దేవతగా కనిపించేది. ఒక రోజు రాజు, తన తన రాణీని దేవతగా చూసి, ఆ సంగతి రాణీకి చెప్పాడు. చెప్పిన వెంటనే మరణిస్తాడు. రాణీ సతీ సహగమనం చేస్తుంది. లఖన్ థఫా కన్నీరు మున్నీరుగా విలపిస్తుంటే తను మళ్ళీ కనిపిస్తానని ఓదారుస్తుంది. ఆరు నెలల తరువాత, ఒక రైతు పొలం దున్నుతుంటే, నాగలి రాయికి తగిలి, రాతిలోనుంచి రక్తం, పాలు ధారలా వస్తాయి. లఖన్ థఫాకి ఈ విషయం తెలిసి, ఆ ప్రదేశానికి వెళ్ళి, మంత్ర తంత్రాలతో పూజలు జరిపిస్తాడు. అప్పుడు రక్త ధార ఆగిపోతుంది. అక్కడే దేవతకి గుడి కట్టి, అప్పట్నుంచీ మనసులో కోరికలు తీర్చే దేవత కింద అందరూ ఆరాధిస్తున్నారు. ప్రస్థుతం అక్కడున్న పూజారి, లఖన్ థఫా పదిహేడవ తరంలోని వాడట.

కొండ దిగి వచ్చేటప్పుడు తీరిగ్గా అక్కడున్న దుకాణాలన్నీ చూసుకుంటూ, రోడ్డు పక్కనే ఉన్న శాఖాహార భోజనశాలలో పప్పు, పనీర్ మటర్ కూర, చపాతీలు, అన్నంతో భోజనం చేశాం. పెరుగు కావాలంటే ప్రత్యేకం చెప్పుకోవాలసిందే. చెప్పిన అరగంటకి తెచ్చాడు. భోజనం బానే ఉంది కానీ, రాత్రికి అందరికీ కడుపు నొప్పి తగులుకుంది. మళ్ళీ కేబుల్ కారులో తిరుగు ప్రయాణం. కొన్ని కేబుల్ కారు బోనుల్లో మేక శరీరాలు రక్త సిక్తమైన, గోనె సంచుల్లో దర్శనమిచ్చాయి. తలలు పక్కకి తిప్పేసి కూర్చున్నాం.

పోఖరా—
మనకామనా దేవికి మనసారా నమస్కరించి, కొండదిగి, పోఖరా పట్టణానికి ప్రయాణమయ్యాం. భారత దేశానికీ, టిబెట్ కీ మధ్యన రవాణాలు ఈ పట్టణం ద్వారా సాగిస్తారు. ఖాట్మండూ తరువాత, నేపాల్ లో మూడవ పెద్ద పట్టణం. అందులో మా హోటల్, మేమూ వస్తున్న దిశలో కాక ఊరికి అటు పక్కనుంది. మొత్తం నగర సందర్శనం అయితే కానీ చేరలేకపోయాం. సంపన్నులు ఉండే పట్టణంలాగ అనిపించింది. పెద్దపెద్ద భవనాలు, విశాలంగా లేకపోయినా తీర్చిదిద్దిన వీధులు.. లోయలో, కొండల మధ్య ఆహ్లాదంగా ఉంది. మేము వెళ్తుంటే సూర్యాస్తమానం అవుతోంది. ప్రకృతి మాత సోయగాలు చూసి తీరవలసిందే!

పోఖరా “సేతి గండకీ” లోయలో ఒక భాగం. పోఖరా పట్టణం దక్షిణాన ఫేవా సరస్సునుంచి, ఉత్తరాన అన్నపూర్ణా పర్వత శ్రేణి వరకూ విస్తరించి ఉంది. సేతి గండకీ నది పట్టణం లోనుంచి కొన్ని చోట్ల అంతర్వాహిని లాగ ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది. ఫేవా సరస్సు ఉత్తరం వైపు ఒడ్డున పర్యాటకులు ఉండే హోటళ్ళు, దుకాణాలు ఉన్నాయి. మా బస అక్కడే హోటల్ మీరాలో ఏర్పాటు చేశారు. సాయంత్రం అందరం దుకాణాల మీద పడ్డాం.. ఏవో చిన్న చిన్న వస్తువులు, పూసలూ, శాలువాలు కొని, రాత్రి విశ్రాంతి తీసుకున్నాం.

మరునాడు పొద్దున్నే ముక్తినాధ్ వెళ్ళాం. ఆ వివరాలు తరువాత చెప్తాను.

ముక్తినాధ్ నుంచి వచ్చిన రోజే హోటల్ కి రాకుండానే నగరంలో చూడవలసినవి చూపిస్తానని డ్రైవర్ పట్టు పట్టాడు. మూడు గంటల్లో మమ్మల్ని గిరగిరా తిప్పేసి తను ఖట్మండూ వెళ్ళిపోవాలిట.

“మేము అలిసి పోయి ఉన్నాం బాబూ ముందు హోటల్ కి వెళ్ళి స్నాన పానాదులన్నీ తీర్చుకుంటేనే కానీ అడుగు ముందుకెయ్యలేమని గొడవ పెట్టాం. గుణుక్కుంటూనే తీసుకెళ్ళాడు. తీరా హోటల్ కి వచ్చాక, గదులు ఖాళీ లేవు, రెండు గంటలు పడుతుందని చెప్పారు. ఈసురో మంటూ మళ్ళీ వాన్ ఎక్కి పదపదమన్నాం.. డ్రైవర్ విజయ గర్వంతో చూస్తుండగా!

డేవి జలపాతం
“పతలె చాంగ్” (హెల్’స్ వాటర్ ఫాల్)గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ జలపాతం, పోఖరా విమానాశ్రయానికి రెండు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. దీన్నే డేవిడ్ వాటర్ ఫాల్ అనికూడా అంటారు. పర్ది కోలా నదిలో స్నానం చేస్తున్న డేవిడ్ అనే విదేశీయుడు, అనకట్ట గేటు తెరవడంతో, జలపాతంలోకి పడిపోయి మళ్ళీ కనిపించలేదట. అందుకని ఆ పేరు వచ్చిందని చెప్తారు.

ఆవరణలోకి ప్రవేశించగానే ఆహ్లాదకరమైన వాతావరణం.. తీరుగా పెంచిన తోట, అందులో జంతువుల ఆకారంలో కత్తిరించిన చెట్లు. కొంచెం లోపలికి వెళ్ళి, మెట్లు దిగి కిందికి వెళ్తే చిన్న చెరువు, మధ్యలో పెద్ద పళ్ళెంలో దేవత విగ్రహం. ఆ పళ్ళెంలో నాణాలు వెయ్యాలి. తిన్నగా విగ్రహం కాళ్ళదగ్గర పడితే కోరికలు నెరవేరుతాయట.. ఎన్ని రకాలుగా ప్రయత్నం చేసినా.. సర్ఫేస్ టెన్షన్, బ్యుఓయన్సీ వగైరాలు.. ఒక్క నాణెం పడితే ఒట్టు. వదిలేసి అలా కొండ మీదినుంచి కిందికి పడుతున్న జలపాతం చూసుకుంటూ చకచకా మెట్లు దిగాం.. మళ్ళీ అవన్నీ ఎక్కాలన్న సంగతి మర్చిపోయి.

ఎలాగో కష్టపడి అన్ని మెట్లూ ఎక్కి, తోటలో శివలింగాలని చూసుకుంటూ బయటికి వచ్చాం. నేపాల్ హిందూ రాజ్యం కదా.. ఎక్కడికక్కడా ప్రతీ ఫర్లాంగుకీ చిన్న గోపురం, గుడి.. అందులో కాళీ విగ్రహం కానీ, శివలింగం కానీ! లోపలికి వెళ్ళి నుదిటి మీద పెద్ద బొట్టుతో బయటికి వచ్చే భక్తులు.. హడావుడిగా ఉంటుంది.

గుప్తేశ్వరుడి గుహ
ఈ పవిత్రమైన గుహలో శివుడు స్వయంభు వెలిశాడని అంటారు. డేవి జలపాతం ఎదురుగా ఉన్న ద్వారంలో నుంచి వెళ్తే వస్తుంది. పెద్ద హాలు వంటి గదులు దాటాక.. మూడు కిలోమీటర్లు పొడవున్న గుహ. పాకుతూ మోకాళ్ళ మీద నడుస్తూ వెళ్ళాలి. మేము పాకాల్సిన చోటు వచ్చే వరకూ వెళ్ళి దణ్ణం పెట్టి వచ్చేశాం.

పోఖరా స్తూపం
డ్రైవర్ చిటపటలాడ్తూనే (ఆ రోజు సాయంత్రానికి ఖట్మండూ చేరుకోవాలి మరి).. తరువాతి మజిలీకి తీసుకెళ్ళాడు. నేపాల్ లో బౌద్ధస్థూపాలు విరివిగా కనిపిస్తాయి.. అందులో పోఖరా టిబెట్ కి చాలా దగ్గర కూడా.. చాలా పెద్ద స్థూపం. ఒరిస్సాలోని నందన్ కణ్ణన్ ని జ్ఞప్తికి తెచ్చింది.

ఇవన్నీ చూసే సరికి ఒంటిగంట దాటింది. ఆకలి, నీరసం. హోటల్ కి వచ్చాక స్నాను, భోజనాలు అయ్యాక నిస్త్రాణగా వాలిపోయాం మంచాల మీద. సాయంత్రం ఐదు దాటాక కానీ లేవలేదు. అప్పటికి కాస్త తేరుకుని, టీ తాగి నాలుగడుగులు వేసి ఎదురుగా ఉన్న వీధిలోకి వెళ్ళి, ఫేవా సరస్సు చేరుకున్నాం. సరస్సు మధ్యలో ఉంది వారాహీ దేవి మందిరం.

వారాహీ మందిరం
సరస్సు మధ్యలో ద్వీపం.. అందులో మందిరం. చల్లని సాయంకాలం. చుట్టూ కొండలు, సరస్సు ఒడ్డున దూరంగా చెట్లలో నుంచి తొంగి చూస్తున్న భవనాలు.. మలయ మారుతం. ఓహ్! మా నేపాల్ ప్రయాణం లోని రెండవ అద్భుతమైన అనుభవం. మొదటిది తరువాత చెప్తాను.

రసమయ జగతిని రాసక్రీడలలాగా ఇద్దరిదరం ఒక్కొక్క పడవ మాట్లాడుకుని, ద్వీపాన్ని చుట్టి మరీ.. మందిరానికి తీసుకెళ్ళమన్నాం. మా నావని పదిహేనేళ్ళ అమ్మాయి నడపడానికి వచ్చింది. దాని పేరు కాళీ. సన్నగా.. ఇంకా మొహంలో పసితనపు చాయలు వదల్లేదు. నేను గట్టిగా వద్దనబోతే, అక్కడున్న వస్తాదులాంటి సరంగులు ఫరవాలేదని భరోసా ఇచ్చారు. మరి వాళ్ళేం చేస్తారుట.. బేరాలు ఆడుతుంటారేమో! చెప్పద్దూ చాలా భయం వేసింది. ఒడ్డు ఎంత దూరం ఉందో మనసులో గుణించుకుంటూనే ఉన్నాను.. అవసరమైతే ఈదుకుంటూ చేరడానికి. కానీ కొంత దూరం వెళ్ళేసరికి నమ్మకం వచ్చేసింది. మూడుసార్లు ఎడం చేత్తో, నాలుగు సార్లు కుడి చేత్తో తెడ్లు వేస్తూ బానే నడిపింది కాళీ.. అలవాటే ననుకుంటా..
వారాహీ దేవి మందిరం:
మందిరం ఆవరణ అంతా గచ్చు చేసి ఉంది. మధ్యలో పెద్ద పెద్ద చెట్లు. మందిరం వెనుక తోట. కూర్చోవడానికి గట్లు. నలువైపులా చక్కని దృశ్యాలతో కదలాలనిపించలేదు. చిన్నదే అయినా పగోడా ఆకారంలో గుడి. కొంచెం పెద్దగా ఉన్న అమ్మవారి విగ్రహం. ఇటూ అటూ చిన్న చిన్న విగ్రహాలు.. అవి ఎవరివో అక్కడ చెప్పే వాళ్ళు లేరు. మూల విగ్రహం మాత్రం.. వారాహి (అక్కడ బారాహి అంటారు.).. లలితా సహస్రనామాల్లోని పేరు. మనం తీసుకెళ్ళిన పూలు స్వయంగా అలంకరిచి, పాదాలు పట్టుకుని మొక్కుకోవచ్చు. గుడి బయట ఉన్న పూజారి, తీర్థం ఇచ్చి, మొహాన పెద్ద బొట్టు పెట్టి పంపేశాడు. చీకటి పడే వరకూ ఉండి, మళ్ళీ నావలో ప్రయాణం చేసి, తేలిక పడ్డ మనశ్శరీరాలతో, హోటల్ కి వచ్చి కబుర్లు చెప్పుకుంటూ నిద్రకుపక్రమించాం.

మరునాడు పొద్దున్నే విమానంలో ఖట్మండూ చేరుకున్నాం. అరగంట ప్రయాణం. విమానాశ్రయం వద్ద మళ్లీ మా వాన్ డ్రైవర్ తయారుగా ఉన్నాడు. ఇంక వీడ్కోలు పలికే సమయం.. ప్రసన్నంగానే ఉన్నాడు. ఆ రోజంతా ఎక్కడికెళ్ళాలన్నా మా ప్రయత్నాలు మావే అని చెప్పాడు “కిశోర్.. ది ట్రావెల్ ఏజంట్.”

మా నేపాల్ దర్శనం – ముక్తినాధ్
పోఖరా వచ్చిన మరునాడే ముక్తినాధ్ ప్రయాణం. అక్కడ వాతావరణం ఎప్పుడు ఎలా ఉంటుందో ఎవరూ చెప్పలేరట. అందుకని, పోఖరాలో చూడవలసినవి వాయిదా వేసి, ముందే ముక్తినాధ్ దర్శనం ఏర్పాటు చేశారు. పొద్దున్నే ఫలహారాలు.. ఒక్కో సాండ్విచ్, ఫ్రూటీ, యాపిల్, కేక్ పొట్లాలు కట్టి ఇచ్చారు మీరా హోటల్ వాళ్ళు. చాలా చిన్న విమానం. పద్ధెనిమిది మంది మాత్రమే పడతారు. అరగంట ప్రయాణం. హిమాలయాల్లో, మంచు కొండల మధ్య సూర్యోదయం చూస్తూ, నాలుగైదు ఫొటోలు తీసేసరికి జామ్సమ్ వచ్చేసింది. మస్తంగ జిల్లా ముఖ్యపట్టణం జామ్సమ్. విమానం దిగుతూనే వేళ్ళు కొంకర్లు పోవడం మొదలుపెటాయి. అంత పెద్ద చలేం ఉండదని, స్వెటర్లు మాత్రం తీసుకెళ్ళాం.

మాతో ప్రయాణం చేసిన ఇతర ప్రయాణీకులు కూడా తెలుగువారే. విశాఖపట్నం నుంచి వచ్చారుట.. ట్రెకింగ్ కి. చేతులకి గ్లౌజ్ దగ్గర్నుంచీ తెచ్చుకున్నారు. మేము వణుక్కుంటూ, షాల్స్ చెవుల మీంచి కప్పుకుని, సూట్ కేసులు దొర్లించుకుంటూ, ఏడెనిమిది నిముషాల్లో మేముండబోయే హోటల్, ‘మెజెస్టిక్’ కి చేరాం. రోడ్డు చాలా సన్నగా, రాళ్ళు పరచి ఉంది.. ఒక్క జీపు మాత్రం వెళ్తుంది. హోటలంతా చెక్కలతో.. పాత హాలీవుడ్ వెస్టెర్న్ సినిమాలో సెట్టింగ్ లా ఉంది లోపల. బల్లలు కుర్చీలు ఆధునికంగానే ఉన్నాయి.

కాఫీలు తాగేసి ముక్తినాధ్ బయలుదేరాం. హోటల్ వాళ్ళే అందరికీ చలి తట్టుకోవడానికి కోట్లు అద్దెకిచ్చారు. ఒక కి.మీ నడిచి వెళ్లాలి.

మాకు నడవడం కష్టం.. మళ్ళీ ఎదర ట్రెకింగ్ అంటున్నారు.. అని గొడవ పెడ్తే హోటల్ దగ్గరికి జీపు తెప్పించాడు హరి సింగ్. నలభై కి.మీ జీపులో.. కంకఱాళ్ళమీద ప్రయాణం. సామాన్లు లాబీలో పడేసి పరుగెత్తాం.. చీకటి పడకుండా తిరిగి వచ్చెయ్యాలంటే.

ఏరుమీది సన్నని బ్రిడ్జ్.. దానికి ఇవతలగా జీపు ఆగింది. బ్రిడ్జ్ దాటి నడుచుకుంటూ వెళ్తే అక్కడ జీపులు తయారుగా ఉన్నాయి. మేము ఆరుగురం ఒక జీపు మాట్లాడుకుని ఉండవలసింది.. పన్నెండు మంది సునాయాసంగా వెళ్ళిపోవచ్చు అంటే కాబోసనుకుని, (చవక కూడా.. సగానికి సగం) ఎక్కాం. హైద్రాబాద్ లోని షేర్ ఆటోలు నయం. అంతకంటే ఎక్కువ కూరేసినట్లుంది. మూడు గంటలు పైగా కంకఱాళ్ళమీద, సన్నని రోడ్డు మీద ప్రయాణం.. చేతులు చాచుకోడానికి కానీ, కాళ్ళు కదపడానికి కానీ లేదు. అందులో మాతో ఎక్కిన నేపాలీ ఫామిలీ, వాళ్ళ పన్నెండేళ్ళ కుర్రవాడు.. పోకిరీ సినిమాలో ఇలియానా తమ్ముడిలా ఉన్నాడు.. మిగిలిన వాళ్ళంతా కూడా.. వాడి ఫామిలీయేగా మరీ.. ఇంక మా పాట్లు ‘ముక్తి’నాధుడికే ఎరుక.

అవస్థలన్నీ కలిసికట్టుగా వస్తాయంటారు. అది నిజం చేస్తున్నట్లు మా జీపు మధ్యలో చెడిపోయింది. అదీ మా మంచికే.. కొండల్నీ,లోయల్నీ చూస్తూ కాళ్ళు సాగదీసుకున్నాం. అరగంట అయ్యాక ఇంకో జీపు వచ్చింది. (సెల్ ఫోన్లు కనిపెట్టినవాళ్ళు, ఇటువంటి సమయాల్లోనే దేవుళ్ళనిపిస్తారు.

కాగ్బెనీ అనే ఊరు చేరడానికి రెండు గంటలు పైగా పట్టింది. అక్కడ్నుంచి మరో గంట ఝార్గోట్. కంకఱాళ్ల రోడ్డు.. జీపులో ఏ క్షణం ఏ స్థానం తీసుకున్నా నాలుగు చక్రాలూ ఒక లెవెల్లో ఉండవు. మధ్యలో కాళీ గండకీ నది లోనుంచి ప్రయాణం. మా అదృష్టం.. అప్పుడు నదిలో నీళ్ళు ఒక పొరలా మాత్రమే పారుతున్నాయి. లేకపోతే వరద వచ్చేస్తుందిట ఒక్కోసారి. మధ్య మధ్య ఒకటే దుమ్ము. అయినా.. ఎంతో ఉత్సాహంగా ఉంది. అందుకనే హిమగిరి సొగసులన్నారు మరి.

ఎలాగయితేనేం పోఖరా హోటల్ వాళ్ళు కట్టిచ్చిన ఫలహారాలతో శక్తి పుంజుకుని ముక్తి నాధుని పాదాల దగ్గరికి, ఝార్కోడ్ చేరాం. కొంచెం ముందునించే కడుపులో తిప్పుతోందని మా వారు గొడవ పెడుతున్నారు. తిన్న సాండ్ విచ్ పడలేదేమో అనుకుని, చిన్న బడ్డ్డీ కొట్టు ఉంటే అక్కడ కూర్చోపెట్టి సపర్యలు చెయ్యబోయా.

ఊహూ.. అంతకంతకూ గాభరా ఎక్కువవుతోంది. తల తిరగడం, కడుపులో పేగులన్నీ కథాకళీ చెయ్యడం.. ఆ బాధ చూస్తుంటే ఏం చెయ్యాలొ అర్ధం అవలేదు. వెంటనే జామ్సం వెళ్ళి హాస్పిటల్ లో చేర్పించాలేమో అనుకున్నాం.

“క్యాహువా?” కాషాయ బట్టలతో ఒక సాధువు, భుజాల వరకూ జుట్టు.. వక్షస్థలం అంతా పరుచుకుని గడ్డం.. నుదుట విభూది.. దగ్గరగా వచ్చి అడిగాడు.

కష్టపడి వివరించాము.. అందరం హావభావాలతో సహా.

“ఆక్సిజన్ నయీ లాయా?” మూడడుగుల దూరంలో నిల్చుని అడిగారు.

తెల్లమొహం వేశాం. ఆక్సిజన్ కీ కడుపులో తిప్పడానికీ సంబంధం ఏమిటో నా కెమిస్ట్రీ బుఱకి తట్టలేదు. అలా మిఠాయి తెచ్చుకున్నట్లు ఆక్సిజన్ తెచ్చుకోవాలా? అదేలా?… ఏం చెయ్యాలీ.. తన బాధ చూస్తుంటే కళ్ళల్లో నీళ్ళాగటం లేదు నాకు.

ఆ సాధువు పెద్దపెద్ద అంగలేసుకుంటూ మాయమయ్యారు.

సరిగ్గా రెండు నిముషాల్లో, ఆస్థ్మా అటాక్ వచ్చినప్పుడు పీల్చే ఇన్హేలెర్ లాంటిది తెచ్చి నోటి దగ్గర పెట్టి, గట్టిగా పీల్చి నోరు మూసుకుని, ముక్కులోంచి వదలమన్నారు. అలా నాలుగు సార్లు పీల్చాక నొప్పి చేత్తో తీసేసినట్లు మాయం.. అప్పటికి అందరికీ పరిసరాలు గుర్తుకొచ్చి అవసరాలు తీర్చుకోవడానికి బాత్రూంలు ఎక్కడున్నాయో చూడ్డం మొదలు పెట్టాం. బడ్డీ హొటల్లోనే ఉన్నాయి. రెండు రూపాయలిస్తే వాడుకోనిచ్చింది నేపాలీ మగువ. పనులయ్యాక సాధువు గారికి కృతజ్ఞతలు తెలుపుకుందామని వెతికాం.

వారు ఎప్పుడో మాయమయ్యారు. దేవుడు ఆపదలో ఆదుకుంటాడు కానీ.. మనం కృతజ్ఞతలు చెప్పుకునే వరకూ తీరుబడిగా కూర్చుని ఎదురు చూస్తాడా? ఆయనకెన్ని పనులు? ఎంత మందిని ఆదుకోవాలి. ముక్తినాధుని గుడి ఉన్న దిక్కుకి తిరిగి మనస్ఫూర్తిగా ధన్యవాదాలర్పించాను.

“హై ఆల్టిట్యూడ్ కి వెళ్ళినప్పుడు ఆక్సిజెన్ సిలిండర్ తీసుకెళ్ళాలిసిందే..” ఒక పాఠం నేర్చుకుని (ముక్తినాధ్ 3720 అడుగుల ఎత్తులో ఉంది), గుడి ఎక్కడుందా అని వెతికాము.

దూరంగా కొండ మీద గుడి కనిపిస్తోంది. నడిచి కానీ, మోటర్ సైకిల్ మీద కానీ వెళ్ళాలి. మా సుబ్బు నడుస్తానన్నాడు. మిగిలిన వాళ్ళం చేతులెత్తేశాం.. మోటర్ సైకిల్ నడిపేవాళ్ళు, పాతికేళ్ళలోపు కుర్రాళ్ళు.. ఝామ్మని మా ముందుకు తీసుకొచ్చి ఎక్కమన్నారు. కాళ్ళు అటూ ఇటూ వేసి కూర్చోవాలి. అంతే కాదు.. గట్టిగా ముందున్నవాడిని పట్టుకోవాలి. సర్లే.. మా పిల్లలకంటే చిన్నవాళ్ళు.. మునిగిందేముంది.. గట్టిగా వాడి నడుం పట్టుకుని కూర్చున్నాం. ఒక పక్క కొండ, ఇంకో పక్క లోయ. కొండ మరీ ఎత్తుగా.. లోయ మరీ లోతుగా లేకపోయినా, పడితే నాలుగో ఐదో ఎముకలు విరగడం ఖాయం.

భయం భయంగా.. బెదురుగా ఇష్ట దైవాన్ని ప్రార్ధిస్తూ గుడి మెట్ల దగ్గరికి వచ్చి పడ్డాం. సుబ్బు నయం.. హాయిగా నడుచుకుంటూ వచ్చేశాడు. ఏ టెన్షన్ లేకుండా. మరీ ఎక్కువగా లేకపోయినా, చెప్పుకోదగినంతమంది భక్తులు.. పూసలు, కొబ్బరికాయలు, పూలు వగైరాలు అమ్మేవాళ్ళు.. హడావుడిగా ఉంది. మళ్ళీ కొంత నడక.. కొండలు. మెట్లెక్కి గుడి ప్రాంగణం చేరగానే మనసంతా హాయిగా అనిపించింది. పడిన శ్రమ అంతా పారిపోయింది. ఒక వైపు వణికించే చలి.. మరో వైపు నెత్తికి వేడిగా తగులుతూ ఎండా.. కనిపించినంత మేర ఎత్తైన కొండలు, నిటారుగా పెరిగిన చెట్లు. ఈ ప్రకృతిని కన్నుల విందుగా ప్రసాదించిన ఆ అంతర్యామికి ఏ విధంగా కృతజ్ఞతలు తెలుపుకోగలం?

నేపాల్ లోని అన్ని ఆలయాలలా పగోడా ఆకారంలో ఉంటుంది ముక్తినాధుని మందిరం. గుడి ముందు రెండు కొలనులు. గుడి వెనుక నూరు జలధారలు అర్ధ చంద్రాకారంలో వరాహం నోట్లోనుంచి వస్తున్నట్లు పడుతుంటాయి. వీటినే “చుమిగ్ గ్యాట్సా” అని బౌద్ధమతస్థులు అంటారు (నూరుధారలు). ముక్తినాధ్ దేవాలయానికి ఇంకొక పేరు చుమిగ్ గ్యాట్సా. ఈ వంద ధారలూ తల మీదినుంచి పడేలా ధారల కిందినుంచి నడుస్తూ స్నానం చేస్తారు. కొందరు మూడు సార్లు కూడా చేస్తారు. వీటిని పవిత్ర జలాలుగా భాఅవిస్తారు. ఉట్టినే మీద చల్లుకుంటేనే మంచు నీటిలా ఉంది. అందులో ఇంక స్నానం చెయ్యాలంటే సాహసమే. పైగా మేము వేరే బట్టలు కూడా తెచ్చుకోలేదు.

సుబ్బు మాత్రం తువ్వాలు చెచ్చుకున్నాడు. అది కట్టుకుని, పళ్ళు కటకటలాడుతుండగా మూడుసార్లు ధారల కింద పరుగెత్తాడు.

మిగిలిన భక్తులందరూ స్నానం చెయ్యడానికి తయారయి వచ్చారు. ధారల దగ్గరే కాకుండా, గుడి ముందున్న కోనేరుల్లో కూడా మునుగుతున్నారు. మేము మాత్రం ధారలకింద నీటితో సంప్రోక్షం చేసుకుని దర్శనం చేసుకున్నాం.

ముక్తినాధ్ ఆలయం

ముక్తినాధ్ హిందువులకీ బౌద్ధులకీ సమానంగా నమ్మకం ఉన్న ఏకైక ఆలయం. ఈ క్షేత్రం పంచ భూతాలకీ ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుందని చెప్తారు. అందుకేనేమో.. రెండు మతాలకీ చెందిన యోగులు ఇక్కడ తపస్సు చేసుకుంటుంటారు. డాకినీలు (దేవతలు) ఇక్కడ తిరుగాడుతూ ఉంటారని బౌద్ధుల నమ్మకం.

ఈ ప్రదేశాన్ని “పద్మ సంభవ బోధిసత్వుడు” దర్శించడమే కాక, కొంతకాలం నివసించారని శాసనాల మీద ఉందిట. ఈ క్షేత్రాన్ని టిబెట్ బుద్ధ సాధువులైన లామాల ఆధీనంలో ఉంచారు. వారే ఈ ఆలయం అభివృద్ధి కానీ బాగోగులు కానీ చూస్తారు. ప్రస్థుతం వన్గ్యాల్ అధీనంలో ఉంది. వన్గ్యాల్ లామా శాకాహారి. ఆలయం నుంచి పైసా ఆశించకుండా పని చేస్తున్నారు. ఆయన జీవనానికి ఖట్మండూలో ఉన్న భార్య తన వ్యాపారంలోని ఆదాయంలో కొంత పంపుతుంది.

ఆలయంలో శుచీ శుభ్రతలు కూడా బౌద్ధ సన్యాసినిలు చూస్తుంటారు. విగ్రహాలకిరుపక్కలా ఉండి ఎప్పటికప్పుడు, పువ్వులు, అక్షింతలు తీసేస్తుంటారు.

పద్మసంభవునితో వచ్చిన ఎనభైనాలుగు మంది సాధువులు కర్రలతో కొండలని కొడితే జలధారలు ఏర్పడ్డాయని అంటారు. అవే చ్యుమిగ గ్యాట్సాలు. బౌద్ధ సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఆలయ అంతర్భాగం లోని విగ్రహాలు, అవలోకితేశ్వర్, ఇద్దరు డాకినీలుగా చెప్తారు. ద్వారం ముందు రెండు మతాలూ గౌరవించే గరుడుని విగ్రహం ఉంటుంది.

హిందూ మతం ప్రకారం మహావిష్ణువు సాలగ్రామ రూపంలో ముక్తినాధ్ వద్ద, గండకీ తీరంలో నివసిస్తుంటారని అంటారు. అందుకే ఈ క్షేత్రాన్ని సాలగ్రామం అని కూడా వ్యవహరిస్తారు. ఈ తీరంలో దొరికే సాలగ్రామ శిలల్లో అంతర్భాగంలో శంఖు చక్రాలు, శివలింగం, త్రిశూలం.. మొదలైన హిందూ దేవతల చిహ్నాలు కనిపిస్తాయి

ఇవన్నీ వేల సంవత్సరాల కిందటి ఫాసిల్స్ అని శాస్త్రజ్ఞులు చెప్తారు. పురాణాల ప్రకారం సతీ తులసి శాపం వలన శ్రీమహావిష్ణువు శిలాకృతి దాల్చాడని, శిల అంతర్భాగం పురుగులు దొలిచే శాపం ఉందనీ ఒక నమ్మకం. ఈ సాలగ్రామాల మహత్యం, విష్ణుపురాణంలో బాగా వివరిస్తారు.. ప్రతీ రోజూ, అభిషేకం, పూజ చేస్తే ఇహపరాలు రెండూ లభ్యమవుతాయని ఒక నమ్మకం.

రెండు మతాలకి పవిత్ర స్థలమైన ముక్తినాధ్ దేవాలయం దర్శించడం పూర్వజన్మ సుకృతం. పడిన శ్రమంతా మర్చిపోయి.. ఆలయంలొ ఉన్నంత సేపూ ఒక రకమైన ప్రశాంతత ఆవరించింది అందర్నీ. గర్భగుడిలోకి వెళ్ళి విగ్రహానికి తల ఆనించి మొక్కుకోగలిగాము. వదల్లేక వదల్లేక, వెనక్కి తిరిగి చూసుకుంటూ కొండ దిగి, శివపార్వతి ఆలయం, యజ్ఞశాల, చూసుకుని మోటర్ సైకిల్ ఎక్కి ఒక్కొక్కళ్ళం ఝార్కోడ్ చేరాం. ఈ ముక్తినాధ్ యాత్రే నేను చెప్పిన మొదటి అద్భుతమైన అనుభవం

తిరిగి వచ్చేటప్పుడు కిలోమీటర్ పైగా దూరంలో దించేశాడు మోటర్ సైకిల్ బేటా. అక్కడి వరకే అనుమతి ఉందిట. అదంతా నడుచుకుని, జీపులు బయలుదేరి దగ్గరికి వచ్చేసరికి నీరసం వచ్చేసింది. ఈ సారి జీపులో వెనుక కూర్చున్న వాళ్ళు పట్టుకోవడానికి ఏమీ ఆసరా లేదు. ఒకళ్ళ మీద ఒకళ్ళు పడిపోతూ.. అందులో ఒక టీనేజి కుఱ్ఱాడు, పాడయిపోయిన జీపు బాగు చెయ్యడానికి మధ్యలో ఆగుతూ, నిర్లక్ష్యంగా వేగంగా నడిపాడు. సుబ్బు తల నాలుగు సార్లు టాపుకి కొట్టుకుని కళ్ళ నీళ్ళ పర్యంతం అయింది. అందరం గట్టిగా అరిచి, వాడి స్పీడు తగ్గించేసరికి తల ప్రాణం కాళ్ళ దగ్గర కొచ్చింది.

ఎలాగైతేనేం జామ్సమ్ వచ్చి పడ్డాం. అప్పుడు మమ్మల్ని కూర్చోపెట్టి పప్పు, అన్నం, ఆలు/ఉల్లిపాయ/టొమాటో కూర, రొట్టెలు చేసి పెట్టాడు హోటల్ వాడు. మా కాంట్రాక్ట్ ప్రకారం తిండి వాళ్ళు పెట్టాలి. ఎలాగా డబ్బు ముందే అందింది కదా.. అప్పుడు వండినవే రాత్రి భోజనంలో కూడా పెట్టాడు. పెరుగు కానీ లస్సీ కానీ ఏవీ లేదు. విడిగా కొనుక్కుంటే నయం. ఎవరు వెళ్ళినా ఫుడ్ మాట్లాడుకోకుండా ఉంటే బాఉంటుంది. అక్కడ నాలుగైదు హోటల్సున్నాయి.

పేరు మెజెస్టిక్ అనే కానీ స్నానానికి వేడి నీళ్ళు ఇవ్వలేదు సరి కదా.. లిఫ్ట్ లేని మూడో అంతస్థులోని గదుల్లోకి మంచినీళ్ళు కూడా మేమే మోసుకెళ్ళవలసి వచ్చింది. చేతులు జివ్వుమనే నీళ్ళతో మొహాలు కడుక్కుని విమానంలో వచ్చి పడ్డాం. పొద్దున్న బ్రేక్ ఫాస్ట్ కూడా ఇవ్వలేదు. తరువాత కిషోర్ కి చెప్పి ఆ వార డబ్బు వాపస్ తీసుకున్నాం.. కానీ అప్పుడు పడిన అవస్థలు.. ఆకళ్ళు ఎలా మర్చిపోగలం? ఇవన్నీ జాగ్రత్తగా ముందే మాట్లాడుకోవాలి.

జామ్సమ్ లోని ఇబ్బందులన్నీ పోఖరాలోని సదుపాయాలతో తుడిచి పెట్టినట్లు పోయాయి. ఆ రోజంతా పోఖరాలో చూడవలసినవి చూసేసి మరునాడు పొద్దున్నే ఖట్మండూ చేరుకున్నాం.
వీడ్కోలు:
ఖట్మండూలో రెండు రోజులు విశ్రాంతి. అనుకోకుండా వచ్చే వాతావరణంలోని మార్పులకి ఆ మాత్రం ఖాళీ సమయం ఉంచుకోవాలిట. ఎయిర్పోర్ట్ లో దించడం తప్ప ట్రావెల్స్ వాళ్ళు ఇంకేమీ చూపించమన్నారు. ముందుగా వివరించినట్లుగా మొదటి రోజు సాయంత్రం టాక్సీలు మాట్లాడుకుని పశుపతినాధ్ దర్శనం చేసుకున్నాం.

ఆలయ పరిసరాలన్నీ తిరిగి, హోటల్ కొచ్చేశాం.

నేపాల్ లో చివరి రోజు.. రాయల్ పాలస్ చూద్దామని పదింటికి బయలుదేరాం. హోటల్ నుంచి కిలోమీటర్ లోపే ఉంది దూరం. కబుర్లు చెప్పుకుంటూ నడిచి వెళ్ళిపోయాం. అక్కడ టికెట్లు, క్యూ. పదకొండుకి కానీ తెరవరు. కూర్చోడానికేమీ లేదు. పై నుంచి ఎండ పేలిపోతోంది. కొద్ది నీడ వెతుక్కుని కష్టం మీద కాలం గడిపాం.

నారాయణ హితి పాలస్ లో రాజా బీరేంద్ర కుటుంబం హత్యల తరువాత, రాజా జ్ఞానేంద్ర నివసించే వారు. ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వం వచ్చాక, జ్ఞానేంద్రని మే 2008లో ఖాళీ చేయించి మ్యూజియమ్ కింద మార్చారు. లోపలికి అన్ని చోట్ల లాగే కామెరాలు, సెల్ ఫోన్లు తీసుకెళ్ళకూడదు. బైట ఫొటోలు తరువాత మళ్ళీ వెళ్ళి తీసుకున్నాం.

పాలస్ లో చెప్పుకోతగ్గది.. విదేశాల నుంచి వచ్చే ముఖ్య అతిథులని ఆహ్వానించే హాలు, వారికి ఏర్పరచిన గద్లు. పాల్స్ లో రాజావారిదీ, రాణిగారిదీ గదులూ, పిల్లలవీ.. పెద్ద అట్టహాసాలేవీ లేకుండా సాధారణంగానే ఉన్నాయి.

రెండు వేల సంవత్సరంలో హత్యలు జరిగిన ఇల్లు, హాలు అంతా పడగొట్టేశారు. మద్య సేవనంతో ఉన్మాది అయిన రాజకుమారుడు దీపేంద్ర ఎవరెవర్ని ఎక్కడ చంపాడో రాసి ఉంచారు. రాణీ ఐశ్వర్య, రాకుమారుడు నిరజన్ తోటలోకి పారిపోయి, తల దాచుకునే చోటు వెతుక్కునే లోగానే తరుముకుంటూ వచ్చి కాల్చి చంపేశాడు. నిరజన్ వయస్సు ఇరవై మూడు. రాకుమారి శృతి వయస్సు ఇరవై నాలుగు సంవత్సరాలు. మొత్తం పదిమంది రాజ కుటుంబీకులు.. ఆ ప్రదేశం చూస్తుంటే మనసంతా కలచి వేసింది.

ఆ తరువాత ఆంతా విషాద హృదయాలతోనే చూసి, నెమ్మదిగా నడుచుకుంటూ వచ్చి హోటల్ చేరాం.

సాయంకాలం అలా నడుచుకుంటూ దగ్గరలో ఉన్న బజారంతా తిరిగి, నేపాల్ లో చూసిన ప్రదేశాలన్నీ ఒక సారి జ్ఞప్తికి తెచ్చుకుని, సామాన్లు సర్దుకుని తిరుగు ప్రయాణానికి తయారయిపోయాం.

వారం రోజుల నేపాల్ పర్యటన ముగిసి, ఎయిర్ పోర్ట్ కొచ్చిన కిషోర్ కి టాటా చెప్పి త్రిభువన్ విమానాశ్రయంలో ప్రవేశించాం. స్పైస్ జెట్ విమానం గంటన్నర లేటు. ఢిల్లీ వచ్చేసరికి రెండు దాటింది. అక్కడ్నుంచి మధుర, బృందావనం చూసుకుని, మధురలో A.P Express పట్టుకుని హైద్రాబాద్ వచ్చాం. మళ్ళీ ఆరుగురం కలిసి ఎక్కడికెళ్ళాలా అని ఆలోచిస్తున్నాం.

*————————*————————*

Friday, 22 August 2014

అష్టాదశ శక్తిపీఠాల



అష్టాదశ (18) శక్తిపీఠాల క్షేత్ర వివరణ



లంకాయాం శాంకరీదేవి కామాక్షి కాంచికాపురే
ప్రద్యుమ్నే శృంఖలాదేవి చాముండీ క్రౌంచపట్టణే |
అలంపురీ జోగులాంబా శ్రీశైలే భ్రమరాంబికా
కొల్హాపురే మహాలక్ష్మి మహూర్యే ఏకవీరికా ||
ఉజ్జయిన్యాం మహాకాళీ పీఠికాయాం పురుహూతికా
ఓఢ్యాయాం గిరిజాదేవి మాణిక్యా దక్షవాటికే |
హరిక్షేత్ర కామరూప ప్రయాగే మాధవేశ్వరీ
జ్వాలాయాం వైష్ణవీదేవి గయా మాంగళ్య గౌరికాః ||
వారణస్యాం విశాలాక్షీ కాశ్మీరేతు సరస్వతి…

1. లంకాయాం శాంకరీదేవి :

”లంకాయాం శాంకరీదేవి”, అష్టాదశ శక్తిపీఠాల్లో మొదటిది. భారతదేశమునకు పొరుగున గల సింహళద్వీపం (శ్రీలంక) నందు ఉండేది. శ్రీలంక ద్వీపం నందు తూర్పు తీరప్రాంతములో ట్రింకోమలిపుర (ట్రింకోమ్‌లీ) పట్టణము వుంది. ఇది సతీదేవి కాలిగజ్జెలు పడిన ప్రదేశముగా ప్రసిద్ధి. ఇక్కడ శాంకరీదేవి మందిరము ఉండేది అని పూర్వీకుల వాదన. బౌద్ధమతం, క్రైస్తవమతం అభివృద్ధితో హిందూమతమునకు రాజపోషణ కరువయింది. దీనితో ప్రజల ఆదరణ కూడా క్షీణించింది. కొంతకాలమునకు హిందూ దేవాలయములు శిథిలముగా మారినాయి. కొన్ని కాలగర్భంలో కలిసిపోయినాయి. శాంకరీదేవి మందిరము కూడా కాలగర్భంలో కలిసిపోయి వుండవచ్చును. నేడు శ్రీలంకను శోధిస్తే, ఎక్కడా శాంకరీదేవి ఆలయం కనిపించుటలేదు. ప్రస్తుతం శాంకరీదేవి దర్శనం దుర్లభమే. శ్రీలంకలో తమిళులపై దాడులు హింసాత్మకమవటంతో, వాటిని తట్టుకోలేక పారిపోయి కెనడా, ఇండియా మొదలగు దేశములకు చేరిన హిందువుల సంఖ్య అధికం. క్రమక్రమంగా శ్రీలంకలో హిందూమతమునకు, హిందూ దేవాలయములకు ఆదరణ కరువయింది.

త్రేతాయుగంలో రావణాసురుడు, లోకనాథుడైన పరమేశ్వరునితో పాటు శాంకరీదేవిని నిత్యం పూజించినట్లు పురాణ కథనం. ట్రింకోమలీ నందు శాంకరీదేవి ఆలయ దర్శనం నేడు శూన్యం అయినా, క్షేత్ర మహాత్యం, క్షేత్ర దర్శనము ఆనందదాయకమే. కొలంబో పట్టణము పశ్చిమతీరంలో వుండగా, ట్రింకోమలీ పట్టణము తూర్పుతీరంలో వుంది. రెండు పట్టణముల మధ్య రవాణా సదుపాయములు కలవు. మహాపట్టణం, గలోయపట్టణం మీదుగా శ్రీలంక ప్రభుత్వ రైలు మార్గం వుండగా, కాండిపట్టణం, గలోయ పట్టణముల మీదుగా రోడ్డు మార్గం కలదు. భారతీయులకు శ్రీలంకలోని పర్యాటక స్థలసందర్శనకై రూ. 35,000/- లు పైగా ఖర్చు అవుతుంది.

2. కామాంక్షీ కాంచికాపురే :
కాంచీపురం మోక్షదాయకమైన పట్టణాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి. కామాక్షీదేవి పీఠం అష్టాదశ శక్తి పీఠాలలో శ్రీ కామాక్షి అమ్మవారు రెండవ పీఠంగా పరిగణింపబడుతుంది. సతీదేవి కంకాళము పడినచోటుగా ప్రసిద్ధి. ”కామాక్షీ కామదాయినీ” అని లలితా సహస్రనామాలు పేర్కొన్నాయి. తన కరుణామయైన కంటి చూపుతోనే భక్తుల కోర్కెలను తీర్చగలిగే మహాశక్తి. అమ్మను ఆరాధించి మూగవాడైన భక్తుడు వాక్కును సంపాదించుకొని అయిదు వందల శ్లోకాలతో అమ్మను కీర్తించాడు.

పురాణ కాలంలో పార్వతీదేవి, పరమశివుని కనులు తన హస్తములతో మూయగా ప్రపంచమంతా చీకటితో నిండిపోయింది. పాప పరిహారానికై మట్టితో శివలింగము తయారుచేసి పూజించెను. అంతట శివుడు పార్వతిని అనుగ్రహించాడు. నాటినుంచి కాంచీపురమున ఫాల్గుణమాసంలో పార్వతీదేవి కళ్యాణం అత్యంత వైభముగా జరుపుచున్నారు. కాంచీ క్షేత్రమును సత్యవ్రతక్షేత్రమని, భాస్కరక్షేత్రమని, తేజసక్షేత్రమని, శివశక్తి క్షేత్రమని, శక్తి క్షేత్రమని పేర్కొనబడింది. క్షేత్రంలో వెలసిన శైవ, వైష్ణవ, జైన, బౌద్ధ దేవాలయములు భారతీయ కళా సంస్క ృతికి ప్రతీకలుగా నిలిచాయి.

శ్రీ కామాక్షి దేవాలయము నందు అమ్మవారి గర్భాలయము వెనుక భాగమున శ్రీ ఆదిశంకరుల ప్రతిమ ప్రతిష్ఠించబడింది. జగద్గురు శ్రీ ఆది శంకరాచార్యులు కాంచీపురము నందు శంకరమఠమును క్రీ.పూ. 482 సంవత్సరములో స్థాపించారు. శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులు తొలి పీఠాధిపతి. భారతీయ ధార్మిక జీవనంలో అవ్యవస్థ నెలకొన్నప్పుడు అజ్ఞానం ముసురుకొన్నప్పుడు, ఆచార కొండల పేరిట ఆర్భాటాలు తోడయినప్పుడు శ్రీ ఆదిశంకర భగవత్పాదులు ఉదయించారు. కేరళ రాష్ట్రంలోని, త్రిచూర్‌ సమీపమున, పవిత్ర పూర్ణానది తీరంలో గల కాలడి గ్రామం నందు జన్మించారు శ్రీ శివగురు, ఆర్యాంబ దంపతులకు లేకలేక కలిగిన సంతానం జగద్గురువు శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులు. శ్రీ శంకరుడు సకల విద్యలనూ నభ్యసించి, దేశం నలుదిక్కులా మూడుమాట్లు పర్యటించి, అద్వైత ప్రభలను ఉజ్జ్వలంగా నిలిపారు. భారత ఖండంలో నాలుగువైపుల నాలుగు పీఠాలు స్థాపించారు. ఉత్తరాన గల హిమాలయ పర్వతాల్లో జోషీమఠమును, అలకనంద తీర్థమున గల బదరికాశ్రమం నందు స్థాపించారు. ఇచ్చట శ్రీ నారాయణుడు మరియు శ్రీ పున్నాకరీ అమ్మవారి దర్శనం లభ్యమవుతుంది. దక్షిణాన కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని తుంగానది తీరం నందు శ్రీ శృంగేరీ మఠమును స్థాపించారు. ఇచ్చట శ్రీ ఆది వరాహమూర్తి మరియు శ్రీ కామాక్షి అమ్మవారు కొలువైనారు. తూర్పున ఒరిస్సా రాష్ట్రంలోని, పూరి క్షేత్రము నందు మహారధి తీర్థమున గోవర్ధన మఠమును స్థాపించారు. క్షేత్రం నందు శ్రీ జగన్నాథుడు మరియు శ్రీ విమలాదేవిని దర్శించగలము. పడమరన గుజరాత్‌ రాష్ట్రమున ద్వారకా క్షేత్రం నందలి గోమతి నదీ తీరంలోగల శ్రీ ద్వారకాధీశుని ఆలయమునకు ఎడమవైపున శ్రీ శారదాపీఠం స్థాపించారు. ఇచ్చట శ్రీ సిద్ధేశ్వరుడు మరియు శ్రీ భద్రకాళి అమ్మవారు వెలిశారు. ఇవిగాక సన్యాసీ సంప్రదాయంతో సుమారు 1200 మఠాలున్నట్లుగా తెలుస్తోంది. శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులు దేశంలోని అష్టాదశ శక్తిపీఠాలను దర్శించి, శ్రీ చ్రకములను స్థాపించారు.

3. ప్రద్యుమ్నే శృంఖలాదేవి :
ఒక సాధువు ఆరాధ్యదైవముగా వెలసిన తారమాత, బెంగాలు నివాసులతోపాటు దేశంలోని వారందరికి ఆరాధ్య దైవమయింది. భక్తుల కోర్కెలు తీర్చే కొంగుబంగారమయింది. నమ్మినవారికి కొండంత శక్తిని ప్రసాదించే శక్తి స్వరూపిణి. ప్రతి నిత్యం యాత్రికులతో క్రిక్కిరిసి వుంటుంది. తారనది తీరంలో, కొంత ఎత్తైన ప్రదేశములో అమ్మవారి ఆలయం వుంది. బస్‌ హాల్ట్‌ నుంచి సుమారు అరకిలోమీటరు నడక ప్రయాణము చేయగా తారమాత దర్శనమిస్తుంది. ఆలయ రహదారి నిండా పూజా సామాగ్రీలు విక్రయించు షాపులు, పండాల నివాసములతో నిండి వుంటుంది. ఆలయం నందు పూజలు, హోమాలు మొదలగునవి పండాలు నిర్వహించుతారు. తారామాతకు భక్తులు భక్తిశ్రద్ధలతో పాలకోవా, మందారపువ్వులు మొదలగునవి సమర్పించుకుంటారు.

ఆలయము నందు అమ్మవారి స్వరూపం దేదీప్యమానంగా, తేజోవంతంఆ దర్శనమిస్తుంది. అమ్మవారి నాలుక బయటకు వచ్చి నోరంతా రక్తపుమరకలతో నిండి వుంటుంది. తారమాత నిజరూపం మరోవిధముగా వుంటుంది. నల్లటి రాతిమీద ఒక దృశ్యం కానవచ్చును. దానవులతో యుద్ధంచేసి శక్తిహీనుడైన పరమేశ్వరుడుని, శక్తిరూపిణియగు ఆదిశక్తి తన ఒడిలో పరుండపెట్టి చన్నుబాలు నిచ్చి తిరిగి శక్తివంతుడ్ని చేయు దృశ్యమును చూడగలము. తిరిగి రాత్రి 8 గంటలకు నిజరూప దర్శనము లభ్యమవుతుంది. భక్తులు అమ్మవారికి అభిషేకములు, కానుకలు మొదలగునవి సమర్పించుకుంటారు. పండాలు నిజరూప దృశ్య వివరణ భక్తులకు తెలియచేస్తారు. నిజరూప దర్శనాంతరము పండాలు అమ్మవారిని అలంకరించుతారు.

ఆలయ ప్రాంగణములో శివాలయం, గణపతి మందిరము, సాధువు మూర్తి విగ్రహం, వాసుదేవ మందిరము కలవు. అమ్మవారికి ఎదురుగా మూడు మండపములు కలవు. మొదటి మండపమునందు భక్తులు మాత తారను దర్శించుటకు, రెండవ మండపము నందు హోమం మొదలగునవి నిర్వహించుటకు, మూడవ మండపమునందు బలిపీఠమునకు సదుపాయములు కలవు. వీటితోపాటు పూజా సామాగ్రీలు విక్రయించుశాలలు కూడా కలవు. తారమాతను మొదటి మండపము నుంచి దర్శించుకుంటారు. నిజరూప దర్శన సమయము నందు అమ్మవారికి కుడివైపున గల ద్వారం నుంచి గర్భాలయములోనికి ప్రవేశము కల్పిస్తారు.

శంథియ రైలు జంక్షన్‌కు పశ్చిమవైపుగా సియూరి మీదగా అండల్‌ వరకు బ్రాంచి రైలు మార్గము కలదు. శంథియ రైలు జంక్ష్‌కు 19 కి.మీ. దూరమున సియూరి రైలు స్టేషన్‌ వస్తుంది. దీనికి పశ్చిమంవైపుగా, సుమారు 15 కి.మీ. దూరమున బక్రేశ్వర్‌ క్షేత్రం కలదు. ఇది శక్తి పీఠంగా ప్రసిద్ధి. సతీదేవి అమృత హృదయం పడిన ప్రదేశంగా ఖ్యాతి చెందినది. అహ్మద్‌పూర్‌ రైల్వే స్టేషన్‌ నుంచి కూడా బస్సులో ప్రయాణము చేయవచ్చును. శంథియ రైల్వే జంక్షన్‌కు దక్షిణం వైపున 14 కి.మీ. దూరమున అహ్మదాపూర్‌ రైల్వే జంక్షన్‌ వస్తుంది. దీనికి పశ్చిమం వైపుగా బక్రేశ్వర్‌ క్షేత్రం కలదు.
బర్ధమాన్‌ జిల్లాలో రెండు శక్తిపీఠాలున్నాయి. మొదటి లాభపూర్‌ – ఖాట్వారోడ్‌ మార్గములో లాభపూర్‌కు 35 కి.మీ. దూరమున కేతుగ్రామ్‌ అను క్షేత్రం నందు కలదు. క్షేత్రంలోని శక్తిరూపమును దేవిబహులుగా పిలుస్తారు. అష్టాదశ శక్తిపీఠాల్లో మూడవ పీఠముగా పరిగణించబడుతోంది. సతీదేవి ఎడమ భుజముపడినట్లుగా ప్రతీతి. ఆలయమునకు ఎదురుగా మండపము వుంది. పందాలు మండపము నందు హోమములు మొదలగునవి నిర్వహించుతారు. ఆలయమునకు మండపమునకు మధ్యన బలిపీఠం వుంది. విజయదశమి మొదలగు పర్వదినముల నందు అమ్మవారికి పశుబలి సమర్పించుకుంటారు.

4. చాముండీ క్రౌంచ పట్టణే :
కర్ణాటక రాష్ట్రమునకు ప్రధాన నగరం బెంగుళూరు. దీనికి సుమారు 140 కి.మీ. దూరమున ఆగ్నేయం వైపున మైసూరు పట్టణం వుంది. ఇది ఒడయార్‌ వంశీయులకు రాజధానిగా వుండేది. చక్కటి తోటలు, గొప్ప భవనములతో కూడిన మైసూరు పట్టణము పర్యాటకుల మనస్సును ఆహ్లాదం కలిగిస్తుంది. మైసూర్‌ పట్టణమునకు సుమారు 13 కి.మీ. దూరమున చాముండీ పర్వతం వుంది. సతీదేవి దివ్యాభరణాలు పడిన ప్రదేశముగా ప్రసిద్ధి. మార్కండేయ పురాణంలో దేవి ఉత్పత్తిని గురించి ప్రస్తావించబడింది. మాత మూడవ అవతారంలో మహామాయ, మహాసరస్వతీ రూపిణిగా శుంభ, నిశుంభలనే రాక్షసులను వధించింది. ఆమె దేహం నుంచి వెలువడిన కాళికాదేవి చండు, ముండులను సంహరించి ”చాముండి”గా ప్రసిద్ధి పొందినది.

పురాణ కాలములో మహిషాసురుడు పాలించిన పురమును మహిషాసురపురముగా పిలిచెడివారు. కాలక్రమేణా మైసూరుగా మారిందని ప్రతీతి. మహిషాసురుడు మహాబలవంతుడు. మరణంలేని వరాన్ని కోరుతూ ఘోరతపము చేసెను. అది అసాధ్యమని బ్రహ్మ తెలుపగా అంతట మహిషాసురుడు స్త్రీని అబలగా భావించి, స్త్రీ తప్ప ఇతరుల చేతిలో మరణంలేని వరం పొందినాడు. బ్రహ్మ యిచ్చిన వర ప్రభావంతో ముల్లోకములను జయించి దేవతలను, ఋషులను బాధించసాగెను. దుష్టపాలనతో ప్రజాకంటకుడుగా మారిన మహిషాసురుడు సంహరించుటకు జగన్మాత చాముండేశ్వరిగా అవతారము దాల్చి, రాక్షస సంహారము చేసెను. రాక్షస సంహారానంతరం చాముండేశ్వరి మాత మహిషాసురమర్ధినిగా ఖ్యాతి పొందినది. చాముండేశ్వరిదేవి అష్టాదశ శక్తి పీఠాలలో నాలుగవది. మాత మైసూరు ప్రభువులకు కులదైవము మరియు ఆరాధ్యదైవమయినది.

చాముండి పర్వతము సముద్ర మట్టానికి సుమారు 1200 మీటర్లు ఎత్తుగా వున్నది. కొండమీదకి మెట్లు మార్గంతోపాటు రోడ్డు మార్గము కూడా కలదు. మూడోవంతు మెట్టెక్కేసరికి సమున్నతరగా కనబడు ప్రదేశములో 16 అడుగుల ఎత్తుగల ఏకశిలా నిర్మితమైన నంది విగ్రహం వుంది. నందీశ్వర శిలా విగ్రహం చూపరులను విశేషముగా ఆకర్షించుతుంది. కొండపైకి మహిషాసుర విగ్రహమును చూడవచ్చును. వీటితోపాటు ఒడయారు మహారాజు, మహారాణి విగ్రహములు కూడా దర్శనీయం. నేటి చాముండేశ్వరాలయం 1827వ సంవత్సరములో పునరుద్ధరింపబడింది.

చాముండి పర్వతమున, తూర్పువైపుగా ”దేవకెరె” అను తీర్థం కలదు. దేవికెరెకు సంబంధించిన కథ ఒకటి గలదు. పాపహరిణియగు గంగానదిలో స్నానమాచరించిన భక్తులు పుణ్యం సంపాదించి, విష్ణులోకం చేరుకొనుచున్నారు. వారి పాపములను గంగామాత స్వీకరించి, తాను మాత్రము క్షీణించుచుండెను. ఒకనాడు గంగామాత బ్రహ్మతో తన బాధను మొరపెట్టుకుంది. బ్రహ్మ ఆజ్ఞ ప్రకారము దక్షిణ భారతదేశమున, పవిత్రమైన కావేరినది ప్రాంతమున గల మహాబలాద్రి పర్వతమున జన్మించి, మహాబలేశ్వర లింగమును ఆరాధించి, తిరిగి స్వచ్ఛత తెచ్చుకుంది. ఇంతటి పుణ్యత గలిగిన జలము నందు స్నానమాచరించి, ఆషాడమాసంలోని కృష్ణపక్షము నందు, రేవతి నక్షత్రం వున్న శుక్రవారం దినమున శ్రీ చాముండేశ్వరి మాతను చంపకమాలతో ఆరాధించిన భక్తుల యొక్క సకలబాధలు తొలగి, వారి కోర్కెలు తీరగలవు. సూర్యుడు మేషరాశిలో వుండగా, శుక్లపక్ష సప్తమి దినమున పాతాళ వాహినిలో స్నానమాచరించి, మహాబలాద్రి క్షేత్రమున గల మహాబలేశ్వర స్వామిని ఆరాధించిన వారి కోర్కెలను స్వామి తీర్చగలడు. వైశాఖమాసం, శుక్లపక్ష, శుక్రవారం దినము పాతాళవాహినిలో స్నానమాచరించి రామనాధగిరిలోని స్వామిని ఆరాధించినా సర్వపాపములు తొలగి, సుఖసంతోషములతో జీవించగలరు. మాఘమాసం, శుద్ధపూర్ణిమ, ఆదివారం దినమున పాతాళగంగలో స్నానమాచరించి, రామనాధగిరిలోని స్వామిని ఆరాధించిన సూర్యలోకమును పొందగలరు.

పురాణ, ఇతిహాసకాలము నందు చాముండిపర్వతమును మహాబలాద్రి పర్వతముగా పిలిచెడివారు. దీనినే మహాబలగిరి అని కూడా సంబోధించేవారు. మహాబలద్రి పర్వతమున స్వయంభువ లింగముగా వెలసిన శ్రీ మహాబలేశ్వర ఆలయం కూడా పురాతనమైనది. శివాలయం నందలి లింగము చాల మహిమాన్వితమైనది. భక్తులు తమ కోర్కెల సాఫల్యం కోసం, నియమంగా స్వామిని ఆరాధించుదురు. వారి సర్వబాధలు తొలగి, సమస్యలకు పరిష్కారం లభించగలదు అని గట్టి నమ్మకం. శ్రీ చాముండేశ్వరి ఆలయమునకు కుడివైపున, కొంతదూరమున శ్రీ మహాబలేశ్వరాలయం వుంది. జీర్ణావస్థలో వున్నా, నిత్యం పూజాది కార్యక్రమాలు జరుగుతుంటాయి. శ్రీ మహాబలేశ్వర దర్శనం పుణ్యదాయకం. శివాలయమునకు వెనుక భాగమున శ్రీ నారాయణ స్వామి ఆలయం కూడా కలదు. శ్రీ నారాయణస్వామి దర్శనము కూడా పుణ్యదాయకం.

5. అలంపురీ జోగులాంబా :
తెలంగాణాలోని మహబూబ్‌నగర్‌జిల్లాలో అలంపురం క్షేత్రంనందు అష్టాదశ శక్తిపీఠాలలో ఒకటైన శ్రీ జోగులాంబాదేవి మరియు శ్రీ బాలబ్రహ్మేశ్వర స్వామి కొలువైనారు. క్షేత్రమున సతీదేవి శరీరాంతర్గత వజ్రాస్తికులు పడినట్లు ప్రతీతి. అష్టాదశ శక్తి పీఠాల్లో ఐదవ పీఠముగా పరిగణించబడుతోంది. శ్రీ జోగులాంబను ”విశృంఖలా” అని లలితాసహస్రనామములో చెప్పబడింది. నిత్యానాధ సిద్ధుని ”రసరత్నాకరము” నందు అమ్మను యోగాంబాగాను, తాంత్రికుడగు మహాభైరవుడు తన ”ఆనందకరము”లో యోగేశ్వరిగాను పేర్కొన్నారు. శ్రీ బాల బ్రహ్మేశ్వరాలయమునకు ఆగ్నేయ దిశలో శ్రీ జోగులాంబా ఆలయం వుండేది. పూర్వకాలము నాటి ఆలయం శిథిలముకాగా, అమ్మవారి మూలవిగ్రహమును, శ్రీ బాలబ్రహ్మేశ్వరస్వామి ఆలయము నందు భద్రపరచినారు. శ్రీ జోగులాబా అమ్మవారి నూతన ఆలయమునకు దేవస్థానము వారు సంకల్పముచేసి, శ్రీశైలదేవస్థానము మరియు కంచి కామాక్షీపీఠం తాలూకా సహాయముతో ఆలయమును పూర్తిచేసినారు. శ్రీబాల బ్రహ్మేశ్వరాలయములోని శ్రీ జోగులాంబా మూల విగ్రహమును నూతన ఆలయం నందు తిరిగి ప్రతిష్ఠించినారు.

అలంపుర క్షేత్రంలోని ఆలయ సమూహం నందు శ్రీ జోగులాంబా ఆలయముతోపాటు బాలబ్రహ్మ, కుమార బ్రహ్మ, అర్కబ్రహ్మ, వీరబ్రహ్మ, విశ్వబ్రహ్మ, గరుడబ్రహ్మ, స్వర్గబ్రహ్మ, తారకబ్రహ్మ మరియు పద్మబ్రహ్మ అను నవబ్రహ్మాలయాలున్నాయి. వీటిలో తారకబ్రహ్మ ఆలయం ధ్వంసమైనది. ఆలయములోని శివలింగము రక్షింపబడినది. మిగిలిన ఎనిమిది ఆలయాలల్లో శ్రీ బాలబ్రహ్మేశ్వరాయలము ప్రధానమైనది. నవబ్రహ్మాలయముల నందు ప్రతిష్ఠించిన శివలింగాలు ప్రాచీనమైనవి. ఆలయ సమూహమునకు పశ్చిమదిశలో మహాద్వారం వుంది. శిల్పసృష్టితో మహాద్వారమును చాలా ప్రశస్తమైనది. నాటి ముస్లింపాలకులు పశ్చిమద్వారమును ఆక్రమించి, దర్గా నిర్మించినారు. శ్రీ బాల బ్రహ్మేశ్వరాలయమునకు చుట్టు కట్టబడిన ప్రాకారములపై, బండలమీద కొన్ని సంకేతములు చెక్కబడినవి. తాంత్రిక చిహ్నముల నెరిగినవాటి సంకేతముల భావములను గ్రహింపగలరు. ఆలయసమూహంలోని శిల్పాలు, కళాఖండాలు తాంత్రిక చిహ్నములు కొన్ని కాలగర్భంలో కలిసిపోయినాయి. ఆలయం బయట గల పురాతన వస్తు ప్రదర్శనశాల నందు మరికొన్ని దర్శించగలము. శ్రీ జోగులాంబా సిద్ధులకు ఆరాధ్యదైవం. మంత్ర సిద్ధిని పొందగోరినవారు, అలంపుర క్షేత్రమున జపమొనరించినా, సిద్ధి కాగలదని ఆర్యులు నమ్మకం.

శ్రీ జోగులాంబా అమ్మవారికి ప్రత్యేకముగా ఆలయం వుండేది. శ్రీ జోగులాంబా మహోగ్రురాలై యుండేది. శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులు అమ్మవారి ఉగ్రాన్ని తగ్గించుటకు తగిన ప్రక్రియ యంత్రశక్తిని స్థాపించి, అమ్మవారి ఉగ్రరూపాన్ని తగ్గించారని ప్రతీతి. 16వ శతాబ్దంలో బహమనీసుల్తాన్‌ శ్రీ జోగులాంబా ఆలయ విధ్వంసానికి పూనుకొన్నాడు. ధ్వంసమైన ఆలయంలో శ్రీ జోగులాంబా విగ్రహమును, శ్రీ బాలబ్రహ్మేశ్వరాలయములోని నవగ్రహములు సమీపమున శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులు ప్రతిష్ఠించినారు. సుమారు 630 సంవత్సరములు తరువాత దేవస్థానంవారు, అదే పవిత్ర స్థలము నందు నూతన ఆలయం నిర్మించి, 13 ఫిబ్రవరి 2005వ సంవత్సరములో శ్రీ జోగులాంబా విగ్రహమును పునఃప్రతిష్ఠ చేశారు. నూతన ఆలయం చక్కటి ఆహ్లాదకరమైన ప్రాంతములో నిర్మించబడినది. ఆలయమంతా ఎర్రని ఇసుకరాయితో నిర్మించారు. ఆలయమండపము నందు అష్టాదశ శక్తి పీఠాలను పొందుపరచినారు. ఆలయం చుట్టూ చక్కటి ఉద్యాన వనము వుంది. తూర్పున 5 అంతస్తులు మరియు పశ్చిమాన 3 అంతస్తులు గాలిగోపురములు కలవు. శ్రీ జోగులాంబా కుడివైపున పవిత్రమైన తుంగభద్రానది మరియు ఎడమవైపున శ్రీ బాలబ్రహ్మేశ్వరాలయ సమూహం కలవు. అమ్మవారి ఆలయం ఉదయం 5 నుంచి మధ్యాహ్నం 1 గంట వరకు తిరిగి మధ్యాహ్నం 2 నుంచి 8 గంటల వరకు తెరచివుండును. సర్వదర్శనము ఉదయం 7.30 గంటల నుంచి రాత్రి 8 గంటల వరకు లభ్యమవుతుంది. అర్చనలు ఉదయం 8 గంటల నుంచి మధ్యాహ్నం 12 గంటల వరకు తిరిగి మధ్యాహ్నం 2 గంటల నుంచి సాయంత్రం 6 గంటల వరకు నిర్వహించుతారు. ఉదయం 6 నుంచి 7 గంటల వరకు ప్రత్యేక అర్చనలు మరియు 7 గంటలకు మహామంగళహారతి సేవ జరుగుతాయి. ఆలయం బయట పూజాసామాగ్రీలు విక్రయించు షాపులు కలవు. ఆశ్వయుజ మాసమున దేవీనవరాత్రులు, రథోత్సవాలు జరుగుతాయి. ప్రతి మంగళవారం, శుక్రవారం సేవలు విశేషముగా వుంటాయి.

6. శ్రీశైలే భ్రమరాంబికా
ఆంధ్రప్రదేశ్‌, కర్నూలు జిల్లా, నందికొట్కూరు తాలూకా, నల్లమల్ల అడవులతో నిండిన కొండల ప్రాంతము నందు శ్రీశైలం కలదు. ఇది పురాణ ప్రసిద్ధి చెందిన శైవ క్షేత్రం. ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగములలో రెండవది అయిన శ్రీ మల్లిఖార్జున లింగము మరియు అష్టాదశ శక్తిపీఠాలలో ఆరవది అయిన శ్రీ భ్రమరాంబికా పీటమును శ్రీశైలం నందు దర్శించగలము. సతీదేవి కంఠభాగము పడినచోటుగా ప్రసిద్ధి చెందినది. అష్టాదశ శక్తి పీఠాల్లో ఆరవ పీఠముగా పరిగణించబడుతోంది. ఆలయ ప్రశస్తి స్కందపురాణం, శ్రీశైలఖండము, బ్రహ్మాండపురాణం, శివపురాణం, శేషధర్మము మొదలగు పురాణాల్లో వుంది. మార్కండేయ పురాణంలో, దేవి సర్వోత్పత్తి గురించి ప్రస్తావించబడింది. దేవి తన తొమ్మిదవ అవతారంలో అరుణుడు అనే రాక్షసుని భ్రమరాలు (తుమ్మెదలు) సహాయంతో వధించి, జగతికి శాంతి చేకూర్చినందున, భక్తులు దేవిని ”భ్రామరి”గా కీర్తించారు. ప్రకృతి రూపిణియగు పరాశక్తిని ”భ్రమారాంబికా”గా వర్ణించారు.

శ్రీశైల స్థలపురాణములు అనేకం. శిలాదుడు అను మహర్షి మహాశివభక్తుడు. అతనికి యిద్దరు కుమారులను పరమేశ్వరుడు అనుగ్రహించినాడు. వారే నందికేశుడు మరియు పర్వతుడు. వీరు కూడా గొప్ప శివభక్తులు. వారి కోర్కెల ప్రకారము నందికేశుడు స్వామివారికి వాహనము గాను, పర్వతుడు స్వామివారి నివాస స్థలముగాను సేవలు చేయుచున్నారు. స్వామివారు వెలిసినప్పటి నుంచి పర్వతుడు ”శ్రీ పర్వతము”గా ప్రసిద్ధిచెందినాడు. కైలాసం నందు విఘ్నేశ్వరునిచే పరాభవం పొందిన కుమారస్వామి కోపించి, శ్రీ పర్వతానికి చేరుతాడు. పుత్రుని ఎడబాటు సహించలేని ఆదిదంపతులు శ్రీ పర్వతము చేరి నివాసం ఏర్పర్చుకొంటారు.

మల్లిఖార్జున సామ్రాజ్యమును చంద్రగుప్తుడు అను రాజు పాలించుచుండెను. ఇతని కుమార్తె చంద్రావతి కూడా తండ్రివలె గొప్ప శివభక్తురాలు. యౌవనదశలో నున్న చంద్రావతిపై చంద్రగుప్తుడు అమానుష చర్యకు పూనుకొంటాడు. తండ్రి అమానుష చర్యకు భయపడి శ్రీశైలం చేరి, స్వామిని మల్లెపూలతో అర్చించి, అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైనది. మల్లెపూలతో అర్చించుటవలన స్వామికి మల్లిఖార్జునుడుగా పేరు వచ్చింది. ఒకనాడు పరమేశ్వరుడు సాక్షాత్కరించి ఆమె ప్రార్ధనను అంగీకరించి, చంద్రమాంబ అనుపేరిట తన దేవేరిగా స్వీకరించాడు. చంద్రావతి శ్రీ భ్రమరాంబికాదేవే అని కొంతమంది వాదన.

పూర్వం నల్లమల్ల అడవులతో నిండిన కొండల ప్రాంతము నందు గల శివాలయం చుట్టుప్రక్కల చెంచుజాతివారు నివసించుచుండెడివారు. చెంచుజాతి వారి కన్యను స్వామి వివాహమాడాడని ఒక గాథ వుంది. చెంచుజాతి వారు స్వామిని చెంచు మల్లయ్యగా పిలుస్తారు. శివరాత్రి పర్వదినాన జరిగే ఉత్సవాలలో రథంలాగే కార్యక్రమమును చెంచుజాతివారు తమ వంతుగా చేపట్టి, తమ భక్తిని ప్రదర్శించుతారు. కర్ణాటక రాష్ట్ర ప్రాంతములో మరో గాథకలదు. వీరు మల్లయ్యను చెవిటి మల్లయ్యగా సంబోధించుతారు.

7. కొల్హాపురీ మహాలక్ష్మి
దక్షిణ మహారాష్ట్రము నందు కొల్హాపూర్‌ జిల్లా కలదు. జిల్లా ముఖ్యకేంద్రమైన కొల్హాపూర్‌ పట్టణం పంచగంగానది ఒడ్డున వుంది. ఇది దక్షిణకాశీగా ప్రఖ్యాతి చెందినది. ఒకానొప్పుడు మరాఠా రాజ్యానికి ప్రధాన రాజధానిగా విలసిల్లిన క్షేత్రరాజ్యం. ప్రాచీనకాలం నందు ఈ పట్టణము కరవీరపురంగా పిలిచేవారు. నేడు కొల్హాపూర్‌గా వ్యవహరించుచున్నారు. కొల్హాపూర్‌ అనగా కనుమలోయలోని పట్టణము అని అర్థం. క్షేత్రంలోని శ్రీమహాలక్ష్మి అష్టాదశ శక్తి పీఠాలల్లో ఏడవదిగా గణ్యత చెందినది. సతీదేవి వామహస్తం పడిన ప్రదేశముగా ప్రసిద్ధి గాంచినది. శక్తిరూపమైన శ్రీ మహాలక్ష్మితోపాటు శ్రీ మహాదేవలింగము కలదు. అమ్మవారితోపాటు శ్రీ మహాదేవ లింగమునకు ప్రాముఖ్యత వుంది. శ్రీ మహాలక్ష్మి ఆలయం 9వ శతాబ్దంలో నిర్మించారు. ఆలయముపైన ఐదు గోపురాలు దర్శనమిస్తాయి. ప్రధానాలయమునందు శ్రీ మహాలక్ష్మికి ఇరువైపుల శ్రీమహాకాళి, శ్రీమహాసరస్వతి కొలువైనారు. వీరితోపాటు శ్రీమహాగణపతి దర్శనము కూడా లభ్యమవుతుంది. శ్రీ మహాదేవలింగమునకు ప్రత్యేకముగా, ఆలయ ప్రాంగణములో స్థానము వుంది. జగన్మాత మహాలక్ష్మి గర్భాలయ బయట, శ్రీయంత్రం వుంది. భక్తులు శ్రీయంత్రమునకు పూజలు నిర్వహించుతారు. అమ్మవారికి ఎదురుగా సింహవాహనము దర్శనమవుతుంది. శ్రీమహాలక్ష్మి అమ్మవారికి బంగారు పాదుకులున్నాయి. వీటిని భక్తులు దర్శించటానికి వీలుగా, బయటకు తీసి మరల అలంకరించడానికి వీలుగా వుండును. దేవి శిరస్సు మీద ఒక నాగపడగ, పడగనందు శివలింగము యోని ముద్ర వున్నాయి.

ప్రధానాలయం తెల్లవారి 4 గంటలకు తెరచి తిరిగి రాత్రి 10 గంటలకు మూయబడును. ప్రతి నిత్యము అమ్మవారికి ఐదు పర్యాయములు హారతి సేవ జరుగుతుంది. ఆలయం తెరచినప్పుడు జరుగు హారతి సేవ కాగడ హారతిగా పిలుస్తారు. ఉదయం 8 గంటలకు జరుగు మహాపూజ సమయంలో మంగళహారతి సేవ జరుగుతుంది. మధ్యాహ్నం 11 గంటలకు నైవేద్యం సమర్పించు సమయములో పరిమళమైన పుష్పములు, కుంకుమ, కర్పూరముతో హారతి సేవ జరుగుతుంది. అమ్మకు నైవేద్యంగా ఘనమైన వంటకాలు, పాలు, పెరుగు, నెయ్యి, చక్కెర, తేనె మొదలగునవి సమర్పించుకుంటారు. నైవేద్య సేవ ప్రతి శుక్రవారం రాత్రి కూడ జరుగుతుంది. ప్రతి నిత్యం రాత్రి 7 గంటలకు జరుగు సేవను భోగహారతిగా పిలుస్తారు. రాత్రి 10 గంటలకు సేజ హారతి సేవ (పవళింపు హారతి సేవ) జరుగుతుంది. కర్పూర హారతి సేవ అనంతరము అమ్మవారి ఆభరణములు దేవస్థాన ఖజానాలో జమ చేయుదురు. ప్రతి గురువారం, శుక్రవారం మరియు పండుగలకు హారతి సేవల సంఖ్యయే అధికమవుతుంది.

8. మహూర్యే ఏకవీరికా
మహారాష్ట్రం నందలి నాందేడ్‌ జిల్లాకు ముఖ్యకేంద్రము నాందేడ్‌ పట్టణము. నాందేడ్‌కు ఈశాన్యంగా, సుమారు 135 కి.మీ. దూరమున మహూర్‌గడ్‌ అను క్షేత్రం కలదు. క్షేత్రరాజ్యం పర్వతారణ్యయ ప్రాంతములోని ఒక గ్రామం. మహూర్‌గడ్‌ నిత్యం భక్తులతో యాత్రికులతో కోలహాలముగాను, తిరునాళ్ళుగాను దర్శనమిస్తుంది. మహూర్‌ బస్‌స్టాండ్‌కు సుమారు 3 కి.మీ. దూరమున ఎత్తైన పర్వతము మీద శ్రీ రేణుకాదేవి శక్తిపీఠం వుంది. శ్రీ ఏకవీరికాదేవి శక్తి పీఠంగా భక్తులు కొలుస్తారు. అష్టాదశశక్తి పీఠములలో ఎనిమిదవదిగా ఖ్యాతి పొందినది. సతీదేవి కుడిస్తనం పడినచోటుగా భక్తులు భావించుతారు. మహారాష్ట్రములోని మూడున్నర శక్తిపీఠములలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి. మిగిలిన కొల్హాపూర్‌ నందలి శ్రీ మహాలక్ష్మిపీఠం, తుల్జాపూర్‌ నందలి శ్రీభవాని పీఠం మరియు నాసిక్‌ నందలి పంచవటి తీరమునగల శ్రీధరాదేవి పీఠం (అరశక్తిపీఠం) వీటిని మహారాష్ట్ర ప్రజలు భక్తి విశ్వాసములతో సందర్శించుకుంటారు.

మహూర్‌ బస్టాండ్‌ నుంచి 3 కి.మీ. ఘాట్‌రోడ్‌ మార్గములో ప్రయాణము. ఆలయ దిగువ భాగము వరకు రవాణా సదుపాయములు హెచ్చు సంఖ్యలో లభ్యమవుతాయి. దిగువ భాగము నుంచి 250 మెట్లు ద్వారా శ్రీ రేణుకాదేవి మందిరము చేరవచ్చును. మెట్లు మార్గమునకు రెండు ప్రక్కలా పూజా సామాగ్రీలు, అమ్మవారి చిత్ర పఠములు మొదలగునవి విక్రయించు షాపులు కలవు. శ్రీ ఏకవీరికాదేవి మందిరము చాల ప్రాచీనమైనది. ఆలయమంతా సింధూర రంగులో దర్శనమిస్తుంది. చిన్న ముఖద్వారం నుంచి ఆలయ ప్రవేశం చేయాలి. ముందుగా శ్రీ పరశురామ్‌ గణేష్‌ దర్శనము చేయాలి. పిదప రేణుకామాత (ఏకవీరికాదేవి) దర్శనము చేసుకోవాలి. మెడగాని, భుజనాలు గాని లేని రేణుకాదేవి శిరోభాగం మాత్రమే దర్శనమిస్తుంది. అమ్మవారి ముఖమంతా సింధూరం పూస్తారు. అమ్మవారి ముక్కు, నోరు, కళ్ళు స్పష్టముగా చూడవచ్చును. రేణుకాదేవి మహా తేజోమహిమతో అలరారుతుంది. మందిరంలో ఒక ప్రక్క యజ్ఞపీఠిక వుండగా, మరోప్రక్క ఉయ్యాలలో పరశురాముని విగ్రహం దర్శనమిస్తుంది. భక్తులు అమ్మవారి ప్రతిమకు కుంకుమార్చన మొదలగునవి జరుపవచ్చును.

శ్రీ ఏకవీరికా మాత దర్శనానంతరము ఆలయము బయటకు వస్తే ఆలయ ప్రాంగణము నందు శ్రీలక్ష్మి, శ్రీభవానీమాత మరియు శివలింగము మొదలగునవి దర్శనమిస్తాయి. రేణుకాదేవి (ఏకవీరికాదేవి) నూతన ఆలయ నిర్మాణములో వుంది. మహూర్‌గడ్‌ క్షేత్రం శ్రీ రేణుకాదేవి మందిరంతో పాటు శ్రీ దత్తపీఠం, శ్రీ అనసూయమాత మందిరములు చూడదగినవి. క్షేత్రము నందలి శ్రీ పరశురామమందిరం, శ్రీ సర్వతీర్థ, శ్రీకైలాసగిరి, శ్రీవనదేవి, శ్రీమహాకాళి మందిరము, శ్రీ చింతామణి మందిరం, శ్రీ మాతృతీర్థ, శ్రీగోముఖ, శివతీర్థ, శ్రీపాపహరణికుండ్‌, శ్రీఅమ్‌త్‌కుండ్‌, శ్రీఆత్మబోదకుండ్‌, శ్రీజమదగ్నిగుట్ట, పాండవులగుహ, కోఠిభూమి, సంగమేశ్వరం, శ్రీదేవదేవేరిమందిరం, మ్యూజియం మొదలగునవి కూడ చూడదగినవి. వీటిని సందర్శించుటకు స్థానిక రవాణా సదుపాయములు దొరుకుతాయి. 

9. ఉజ్జయిన్యాం మహాకాళీ
ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో మూడవది అయిన శ్రీ మహాకాళీలింగము మరియు అష్టాదశ శక్తిపీఠాలలో తొమ్మిదవది అయిన శ్రీ మహాకాళీ శక్తిపీఠం అమరియున్న పవిత్రస్థలం. సతీదేవి మోచేయి పడిన ప్రదేశముగా ప్రసిద్ధిగాంచినది. మార్కండేయ పురాణం నందు దేవి ఉత్పత్తి గురించి ప్రస్తావించబడింది. శ్రీ మహాకాళీ రాక్షసులను వధించడానికి పదితలలతో, పదికాళ్ళతో నల్లనిరూపుతో అవతరించింది. ఉజ్జయిని క్షేత్రం నందు ఇటువంటి రూపం ఎక్కడ దర్శించలేము. పురాణం నందు నల్లగా నున్న శ్రీ మహాకాళిని, హంసలకన్నా తెల్లనిదిగా భావించి పూజించే ఉజ్జయిని నివాసులు అంటే అమ్మకు ప్రీతిపాత్రులు. ఉజ్జయిని నగరవాసులు శ్రీ మహాకాళీని హరసిద్ధిమాతగా కొలుస్తారు. ఉజ్జయిని రైల్వేస్టేషన్‌కు సుమారు 2 కి.మీ. దూరంలో శ్రీ మహాకాళేశ్వరాలయం వుంది. దీనికి వెనుక భాగమున, సుమారు 500 మీటర్లు దూరమున కొంత ఎత్తయిన ప్రదేశము నందు కలదు. ఆలయమునకు తూర్పు ముఖముగా, దక్షిణ ముఖముగా రెండు ముఖద్వారములున్నాయి. గర్భాలయము నందు హరసిద్ధిమాత ముఖం మాత్రమే దర్శనమిస్తుంది. మాత ముఖమంతా సింధూరం పూస్తారు. అమ్మ యొక్క శాంతి రూపము, చల్లని చూపులు భక్తులకు ఆధ్యాత్మిక శక్తిని పుష్కలంగా అనుగ్రహించగలదు. ఆలయ ప్రాంగణములో గౌరి, అన్నపూర్ణ మొదలగు శక్తి రూపములు దర్శనమవుతాయి. పరాశక్తి మాతకు ఈశాన్యంగా గణపతి మందిరం కలదు. గణపతి శరీరమంతా సింధూరం పూస్తారు. ఆలయ దక్షిణ ముఖద్వారము వద్ద పూజా సామాగ్రిలు విక్రయించబడును. శ్రీహరసిద్ధి మాత ఆలయమునకు ఎడమవైపున, కొంతదూరమున శ్రీరామమందిరము కలదు. వీరి సంరక్షణలో మంచి వసతి సదుపాయములు కలవు. యాత్రికులకు వసతి సదుపాయములు ఏర్పాటు చేయగలరు. శ్రీహరసిద్ధి మాత ఆలయము కుడివైపున అనేక మందిరాలున్నాయి. వీటికి సమీపంలో విక్రమాదిత్య మహారాజు నివాసమైన స్థలం కలదు. మహారాజు ఉపయోగించిన సామాగ్రిలు దర్శించవచ్చును.

10. పీఠికాయాం పురుహూతికా
ఆంధ్రలో ఈశాన్యం దిక్కుగా తూర్పుగోదావరి జిల్లా వుంది. పచ్చనిపైరులు, గలగలా పారుతున్న పంట కాలువలు, ఉధృతంగా ప్రవహించే గోదావరినది మరియు సముద్రతీర ప్రాంతాలతో నేత్రపర్వంగా జిల్లా దర్శినమిస్తుంది. సముద్రమూ, గోదావరి నది కలిసే ప్రదేశానికి అతిసమీపంలో నున్న ప్రాచీన పట్టణం ”కాకినాడ పట్టణం”. తూర్పు కోస్తా ప్రాంతపు రేవులలో కాకినాడ రేవు ప్రాచీనమైనది. పిఠాపురం సంస్థానాదీశులు కాకినాడ పట్టణమును ప్రణాళికాబద్ధమైన రీతిలో తీర్చిదిద్దారు. జిల్లా కేంద్రమైన కాకినాడ పట్టణమునకు ఉత్తరదిశవైపుగా సుమారు 19 కి.మీ. దూరమున పిఠాపురం అను చిరుపట్టణము వుంది. ఇది చుట్టుప్రక్కల ప్రాంతములకు ముఖ్య కేంద్రం. పిఠాపురం సంస్థానాదీశుల పాలనలో వైభవముగాను, శోభాయమానంగా విలసిల్లిన రాజక్షేత్రం. నాటి మహారాజుల భవనములు కట్టడాలు చరిత్ర గర్భంలో కలిసిపోయినాయి. వీటితోపాటు శ్రీపురుహూతిక పీఠం కూడ కాలగర్భంలో కలిసిపోయి వుండవచ్చు. సతీదేవి యొక్క పీఠభాగము (పిరుదులు) పడిన ప్రదేశముగా ప్రసిద్ధి చెందినది. ఈ క్షేత్రం ప్రాచీనకాలము నందు శ్రీపీఠంగా, పురుహూతికాపురంగా, పురుహూతికా పట్టణముగా వాడుకలో వుండేది.

అష్టాదశ శక్తి పీఠములలో పదవపీఠం అయిన శ్రీ పురుహూతికా మూలస్థానము శ్రీ కుక్కుటేశ్వరాలయ ప్రాంగణము నందు ఈశాన్యం వైపుగా వుంది. గర్భగుడి నందు అమ్మవారు శాంతి రూపములో దర్శనమిస్తుంది. శ్రీ పురుహూతికాదేవిని ఇంద్రుడు మున్ముందుగా ఆరాధించారు. గయాసురుడు కూడ ఆరాధించిన శక్తిగా ప్రసిద్ధి చెందినది. అమ్మవారి మందిరము 1995 సంవత్సరము నందు జీర్ణోద్ధరణ జరిగింది. 1998 సంవత్సరం నందు ఆలయ పునర్నిర్మాణమునకు శంఖుస్థాపన జరిగింది. అమ్మవారికి నిత్యపూజలు జరుగుతుంటాయి. కుంకుమార్చనలు మొదలగునవి భక్తులు భక్తి శ్రద్ధలతో చేస్తారు. అమ్మవారి మంటపం నందు నాలుగు ప్రక్కల, గర్భగుడి గోడల మీద అష్టాదశ శక్తి పీఠములను పొందుపర్చినారు. ఆశ్వీజమాసంలో దేవి నవరాత్య్రుత్సవాలు ఘనంగా జరుగుతాయి. విజయదశమినాడు జమ్మి ఉత్సవం వైభముగా జరుగుతుంది.

పిఠాపురం ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రం. దేశంలోని ప్రాచీన పుణ్యతీర్థములలో ఒకటిగా ప్రఖ్యాతిగాంచినది. క్షేత్రం నందలి శ్రీ కుక్కుటేశ్వరుడు స్వయంభూలింగముగా వెలిసారు. పిఠాపురం కాశీతో సమానమైనది. దీనిని దక్షిణ కాశీగా పిలుస్తారు. శ్రీ వ్యాసభగవానులు సతీసమేతంగా కాశీనగరం విడిచి, దక్షిణకాశీ అయిన పిఠాపురం నందలి పాదగయ తీర్థమున స్నానముచేసి, శ్రీహుంకారిణి సహిత శ్రీకుక్కుటేశ్వరుని దర్శించుకున్నారు. శ్రీ అగస్త్యులు కూడా సతీసమేతంగా ద్వాదశ క్షేత్రయాత్ర సలుపుతూ భీమమండలం నందలి శ్రీ కుక్కుటేశ్వరస్వామిని మరియు శ్రీ పురుహూతికాదేవిని కొలిచినారు. 14వ శతాబ్దం వాడైన శ్రీనాథకవి సార్వభౌముడు తన కావ్యమునందు ఈ క్షేత్రమును పీఠికాపురం, పీఠాపట్టణము మరియు పిఠాపురముగా వర్ణించాడు. శ్రీకుక్కుటేశ్వరక్షేత్రం కాశీ, కేదార, కోణార్క, కుంభకోణములకు సాటియగు మోక్షదాయమని వర్ణించాడు. ఇక్కడ జరిపే దానం, హోమం, అధ్యయనం, శ్రాద్ధం, దేవతార్చనలు, వ్రతాలు మొదలగునవి కోటి రెట్లు ఫలితములిచ్చునని భీమేశ్వరపురాణం నందు వివరించాడు. కుక్కుటేశ్వర శతకం అను కావ్యమును శ్రీకూచిమంచి తిమ్మకవి స్వామివారికి అంకితమిచ్చాడు. శ్రీ వారణాసి వేంకటేశ్వరకవి, శ్రీ దేవులపల్లి సుబ్బరాయశాస్త్రి కవి, శ్రీ ఓరుగంటి వెంకటశాస్త్రికవి మొదలగు కవులు తమ కవితా భక్తి కుసుమాలతో స్వామిని అర్చించుకుని ధన్యులైనారు.

11. ఓఢ్యాయాం గిరిజాదేవి
ఒరిస్సా రాష్ట్రమునకు ఈశాన్యదిశగా జాజ్‌పూర్‌జిల్లా కలదు. జిల్లా ముఖ్యకేంద్రము జాజ్‌పూర్‌ పట్టణం. ఈ క్షేత్రమున అష్టాదశశక్తి పీఠాల్లో పదకొండవదిగా గిరిజాదేవి పీఠం వుంది. మాతను విరజాదేవిగా పిలుస్తారు. స్థానికులు విరజాదేవిగా కొలుస్తారు. జాజ్‌పూర్‌ చాలా పురాతన పట్టణం. పవిత్రమైన వైతరణి నది ఒడ్డునగల జాజ్‌పూర్‌ను వైతరణి పట్టణముగా పిలుస్తారు. ప్రాచీన కాలం నందు జాజ్‌పూర్‌ పట్టణము, రాజుల మత రాజధానిగా శోభిల్లింది. కళింగ గాంగవంశము, దత్తవంశము, సోమవంశి వంశము మొదలగు రాజుల కాలంలో జాజ్‌పూర్‌ క్షేత్రం అభివృద్ధి చెందినది. ఈ క్షేత్రమును గదక్షేత్రం, నాభిక్షేత్రం, విరాజక్షేత్రం, బ్రహ్మక్షేత్రం, విరాజతీర్థం, వైతరణితీర్థం మొదలగు పేర్లతో భక్తులు కొలుస్తారు. జాజ్‌పూర్‌ నందు శక్తిపీఠంతో పాటు శైవమతమునకు చెందిన అనేక శివలింగాలు, వైష్ణవ మతమునకు చెందిన ఆలయాలు మరియు తీర్థాలు కలవు. ఈ క్షేత్రము తాంత్రికపీఠంగా కూడా ఖ్యాతి పొందినది. తంత్ర శాస్త్రమునకు సంబంధించిన పూజలు నిర్వహించేవారు. జాజ్‌పూర్‌ ప్రాంతములో హైందవమతంతో పాటు బౌద్ధమతం, జైనమతం కూడా అభివృద్ధి చెందినట్లు శాసనములు తెల్పుచున్నాయి. జిల్లాలోని రత్నగిరి, ఉదయగిరి బౌద్ధమతమునకు ముఖ్య కేంద్రములుగా ఉండేవి. 1360 మరియు 1568 సంవత్సరములలో మహమ్మదీయులు (బెంగాల్‌ నవాబులు) చేసిన దారుణ మారణకాండలో హైందవదేవాలయములు నేలమట్టం చేయగా, నేలమట్టమైన శకలాల మీద మరల కొన్ని ఆలయాలు పునరుద్ధరణ జరిగాయి. మరికొన్ని ఆలయాలు క్షీణదశ చేరగా, నరసింహదేవ్‌, సోమదత్త, ప్రతాపరుద్రదేవ్‌, యయాతి రాజు కాలములో వాటికి పునర్నిర్మాణములు జరిగినాయి.

జాజ్‌పూర్‌ బస్‌స్టాండ్‌ నుంచి సుమారు 2 కి.మీ. దూరమున బింజాపూర్‌ పోవు రోడ్డు మార్గమున బ్రహ్మకుండం వద్ద విరజాదేవి ఆలయం వుంది. నేటి ఆలయనిర్మాణం 18వ శతాబ్దంలో జరిగింది. ఆలయ ప్రాకారంలో నాభిగయ, ఇన్నైశ్వర్‌ శివాలయం, హనుమాన్‌ మందిరం, డోలమండపం, భైరవ, కార్తికేయ, గంగాధర్‌తోపాటు 108 శివలింగాలు, విష్ణురూపాలు దర్శించవచ్చును. ఆలయ గర్భగుడిలో విరజాదేవి మహా తేజోమహిమతో అలరారుతుంది. అమ్మవారి స్వరూపం దేదీప్యమానంగా, తేజోవంతంగా, శాంతిమూర్తిగా కనిపించి, మహామహిమోపేతమైన శక్తి స్వరూపిణిగా దర్శనమిస్తుంది. సతీదేవి యొక్క నాభిస్థానం పడటం చేత, దీనిని మహాశక్తి పీఠంగా పరిగణిస్తారు. ఇది నాభిక్షేత్రంగా కూడా క్యాతి పొందినది. ఆలయప్రాకారం, సింహద్వారము శోభతో నయనానందకరంగా దర్శనమిస్తాయి. గుప్తుల కాలమునాటి విరజాదేవి విగ్రహం, రెండు చేతులు కలిగిన మహిషాసురమర్ధినిగా ఉంటుంది. రాక్షసశక్తి అయిన ఎనుబోతును, అమ్మవారు తన ఎడమకాలితో త్రొక్కి, కుడిచేతిలోని త్రిశూలమును ఎనుబోతు శరీరములో గ్రుచ్చి, ఎనుబోతు (మహిషాసుర) తోకను ఎడమచేతితో పుచ్చుకుని నిలుచుండెను. ఇటువంటి మహిషాసురమర్ధిని రూపం యొక్క నకలును జగన్నాథాలయ ప్రాకారం నందు, వాయువ్యవైపునగల ముక్తీశ్వర్‌ ఆలయం నందు కూడ చూడగలము. భారతదేశమున మరోచోట ఇటువంటి మహిషాసురమర్ధిని రూపమును దర్శించలేము.

12. మాణిక్యా దక్షవాటికే
ఆంధ్రప్రదేశ్‌ నందలి తూర్పుగోదావరి జిల్లా ముఖ్యకేంద్రం కాకినాడ పట్టణము. దీనికి సుమారు 28 కి.మీ. దూరమున ద్రాక్షారామమే పుణ్యక్షేత్రం వుంది. ఇక్కడ భీమేశ్వరుడు మరియు శ్రీ మాణిక్యాంబదేవి కొలువు దీరియున్నారు. భారతఖండములో విరసిల్లిన అష్టాదశ శక్తి పీఠాలలో పన్నెండవదిగా మాణిక్యాంబది. సతీదేవి ఎడమ చెక్కిలి పడిన ప్రదేశంగా ప్రసిద్ధిగాంచినది. సతీదేవి తండ్రి అయిన దక్షుడు యజ్ఞం చేసిన ప్రదేశమును దక్షవాటికగా పిలుస్తారు. దక్షవాటిక దక్షరామం అని పిలువబడింది. కాలక్రమేణా ద్రాక్షారామంగా మారింది. దక్షవాటికన దాక్షాయిని (సతీదేవి) ఆత్మాహుతి చేసుకున్న స్థానమున, పరమేశ్వరుడు భీమరూపమున స్వయంభువుడైనాడు. స్వయంభువ లింగమును భీమేశ్వరునిగా కొలుస్తారు. ద్రాక్షారామం దక్షిణకాశిగా భాసిల్లుతుంది. దక్షిణ భారతదేశము నందు గల అతి ప్రాచీనమై మరియు పురాణ ప్రసిద్ధిగాంచిన శివక్షేత్రాలలో ఒకటిగా ఖ్యాతి పొందినది. శ్రీశైలం – శ్రీకాళేశ్వరం – శ్రీ దాక్షారామం మధ్యగల భూమిని త్రిలింగ దేశముగా పిలుస్తారు. శ్రీభీమేశ్వరలింగము త్రిలింగములలో ఒకటిగా వర్ధిల్లుతోంది.

శ్రీ భీమేశ్వరాలయమునందు శ్రీ మాణిక్యాంబదేవికి ప్రత్యేక స్థానం కలదు. శ్రీ భీమేశ్వరాలయం రెండవ ప్రాకారములోని గర్భాలయమునకు నాలుగు ప్రక్కల మండపం వుంది. మండపం వరసలో స్వామివారి పరివార గణములతో పాటు మాణిక్యా శక్తిపీఠం కూడా కలదు. శ్రీ భీమేశ్వర లింగమునకు ఈశాన్యవైపున, దక్షిణముఖముగా శ్రీ మాణిక్యాంబ అమ్మవారు కొలువుతీరింది. తూర్పు చాళుక్యులు తమ ఇలవేల్పుగా మాణిక్యాంబను ఆరాధించారు. శ్రీ మాణిక్యాంబ దేదీప్యమానంగా, తేజోవంతంగా, మంగళకరముగాను భక్తులకు దర్శనమిస్తుంది. సమస్త దేవతలలో మాణిక్యాంబ సుప్రసన్నమూర్తి. భక్తుల యొక్క ఆశ్రిత కల్పవృక్షం శ్రీమాణిక్యాంబదేవి. శ్రీ ఆదిశంకరులు మాణికేశ్వరిని చక్రబిందువుపై ప్రతిష్ఠించారు. అమ్మవారికి నిత్యం కుంకుమార్చనలు భక్తిశ్రద్ధలతో నిర్వహించుతారు. శ్రీ భీమేశ్వరాలయం బయటపూజా సామాగ్రిలు విక్రయించు షాపులు కలవు.

స్థలపురాణము
ద్రాక్షారామ భీమేశ్వరాలయం పంచారామాలలో ఒకటిగా ప్రాముఖ్యత పొందినది. పురాణాల కాలములో దేవతలు, రాక్షసుల మధ్య జరిగిన యుద్ధంలో శంకరుని కుమారుడైన శ్రీ కుమారస్వామితో తారకాసురుడు యుద్ధంలో తలపడ్డాడు. తారకాసురుని కంఠమునందు గల అమృతలింగమును ఐదు ఖండాలుగా కుమారస్వామి చేధించినాడు. అవి ఐదు క్షేత్రాలలో పడ్డాయి. వీటిని పంచారామాలుగా పిలుస్తారు. వీటిని అమరారామం, భీమారామం, క్షీరారామం, ద్రాక్షారామం మరియు కుమారారామంగా కొలుస్తారు. మహాశివరాత్రి పర్వదినాన అసంఖ్యాక యాత్రికులు ఈ ఐదు క్షేత్రాలను ఒక వరుసలో సందర్శించి పునీతులవుతారు.

13. హరిక్షేత్ర కామరూపా
భారతదేశమున, ఈశాన్యదిశగా అస్సాం రాష్ట్రం కలదు. పూర్వం దీనిని కామరూప దేశంగా పిలిచేవారు. అస్సాంలోని కామరూప జిల్లానందు కామాఖ్య ఆలయం కలదు. అస్సాం రాష్ట్రములోని ముఖ్యనగరమైన గౌహతి పట్టణమునకు సుమారు 10 కి.మీ. దూరమున గల నీలాచల పర్వతం మీద అష్టాదశ శక్తిపీఠాల్లో ప్రధానమైన శ్రీ కామాఖ్య అమ్మవారి ఆలయం కలదు. నీలాచల పర్వతమును కామగిరి పర్వతం అని కూడా అంటారు. సముద్ర మట్టమునకు 535 అడుగల ఎత్తునగల కామాఖ్య ఆలయ ప్రాంతము ఎంతో రమణీయమైన ప్రకృతిశోభతో ఆహ్లాదకరముగా ఉంటుంది. కామాఖ్య శక్తిపీఠము ప్రాచీన కాలము నుండి ప్రసిద్ధ శక్తిపీఠంగాను మరియు తాంత్రిక విద్యలకు, పూజలకు కేంద్రం గాను ప్రఖ్యాతిగాంచినది. శ్రీమహావిష్ణుకు ముడిపడిన అనేక తీర్థములు ఈ క్షేత్రము నందు ఉన్న కారణముగా, ఈ ప్రాంతము హరిక్షేత్రంగా ప్రఖ్యాతిగాంచినది. ప్రపంచంలోని అతి పెద్ద నదులలో ఒకటిగా ఖ్యాతిపొందిన బ్రహ్మపుత్రనది నీలాచల పర్వతాన్ని అంటి ప్రవహిస్తూ వుంటుంది.

సతీదేవి యోని భాగము పడిన ప్రదేశమే కామాఖ్య శక్తిపీఠంగా విరాజిల్లుతుంది. అష్టాదశ శక్తిపీఠాల్లో పదమూడవదిగా పరిగణించబడుతుంది. ఇది కామాఖ్య తాంత్రిక పీఠంగాను, కామ్యాసిద్ధి పీఠంగాను ప్రపంచ ప్రసిద్ధికెక్కింది. కామాఖ్య ఆలయంలోపల ఒక గుహలాంటిది కనబడుతుంది. గుహలోపల ఒకమూల, నల్లనిరాయిమీద ‘యోని’ రూపం చెక్కి ఉంటుంది. ఆ భాగమును (రూపాన్ని) భక్తులు పూజిస్తూ వుంటారు. ఆ కారణముగా కామాఖ్యపీఠం యోని పీఠంగా ఖ్యాతిపొందినది. యోనిని సృష్ఠికి, సృజనశక్తికీ సంకేతంగా భావిస్తారు. దీనివలన కామరూపాదేవికి ”భగవతి” అను నామం సార్ధకమైనది. భగము అనగా యోని అని అర్ధము. అమ్మవారి భగమును (యోని) పూజించేవారిని వామాచారులని పిలుస్తారు. వామాచార పూజలో ప్రధానపూజ జీవించివున్న స్త్రీ అవ్వడం గమనించదగినది.

నగరవాసులతోపాటు, చుట్టుప్రక్కలగల గిరిజన తెగలకు కూడా కామాఖ్య అమ్మవారు ముఖ్యఆరాధ్య దేవత. ఖాసీ అనే గిరిజన భాషలో కామాఖ్య అంటే జన్మనిచ్చే తల్లి అని అర్థం. తాంత్రికులను ఆకర్షించే ప్రధాన శక్తి పీఠాలలో కామాఖ్యపీఠం ముఖ్యమైనది. అమ్మవారు శక్తిరూపం గావున బలి, పూజాదులు మొదలగునవి జరుగుచుండేవి. ఇక్కడ తాంత్రిక ప్రజా విధానం జరుగుచుండేది. శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులు, తాంత్రిక పూజా విధానమునకు ప్రతిగా పంచాయతన పూజా విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టినారు. దీనితో తాంత్రికధోరణుల వ్యాప్తి తగ్గిందని చెబుతారు. నేడు ఆలయము నందు పూజలు తాంత్రిక మరియు ఆగమపద్ధతిలో జరుగుతుంటాయి. భక్తులు పూజా, ఉపాసనలతో కుమారీ పూజ చేస్తారు. పూజానంతరము భోజనం పెట్టడం గొప్ప సంప్రదాయంగా సాగుతోంది. కుమారీపూజను కన్యపూజ అని కూడ అంటారు. నవరాత్రులలో ఆర్ధికముగా శక్తి వున్నవారు ప్రతిరోజు ఒక్కొక్క కన్యను ఆహ్వానించి, శాస్త్రోక్తంగా పూజించాలి. రెండేళ్ళ నుంచి ఏడేళ్ళ వయస్సు వున్న కన్యలే యిందుకు అర్హులు. ఒంటిమీద గాయాలు, మచ్చలు, కురుపులు వున్నవారు మరియు రోగగ్రస్తులు కన్యాపూజకు అర్హులుకారు. వీరిని అమ్మవారి మూర్తిగా భావించి, శ్రీయుక్తనామమంత్రాలతో పూజించాలి. కుమారీ పూజావిధానం దేవీ భాగవతం నందు ప్రశంస కలదు. వివాహం కాని స్త్రీలు వివాహం కావాలని కుమారిదేవిని ఆరాధిస్తారు.

కామాఖ్యమాతను తార, ఛండీ, సరస్వతి, దుర్గ, కాళీ మొదలగు రూపాలలో కూడ పూజిస్తారు. ఆలయము నందు ఈ రూపాలను దర్శించగలరు. ఉదయం 8 గంటల నుంచి కామాఖ్య అమ్మవారి దర్శనము ప్రారంభమవుతుంది. మధ్యాహ్నం 1 గంట నుంచి 2 గంటల వరకు ఆలయమును మూసివేస్తారు. సంతానం లేనివారు సంతానం కోసం పూజిస్తారు. కామాఖ్య అమ్మవారి దర్శనముతో, తమ కోరికలన్నీ నెరవేరుతాయని భక్తులు విశ్వసిస్తారు. కామాఖ్య దేవిని సందర్శించుకునే ముందుగా, యాత్రికులు ఆలయమునకు ఉత్తరంవైపున గల సౌభాగ్యకుండ్‌ నందు స్నానమాచరిస్తారు. సౌభాగ్యకుండ్‌ ప్రాంతములో పండాలు తర్పణ, శ్రాద్ధ కర్మలను నిర్వహించుతారు.

14. ప్రయాగే మాధవేశ్వరీ
భారతదేశంనందలి పుణ్యక్షేత్రాలు, నదీతర ప్రాంతములో ఆవిర్భవించి భక్తుల పాపాలన్నీ కడిగివేసి నిష్కళంకులుగా తరింపచేస్తున్నాయి. సుజలపూర్ణమయిన సప్తనదులు అనగా గంగా, యమున, సరస్వతీ, గోదావరి, కావేరి, నర్మదా, సింధునదులు భారతపుణ్యభూమి మీదగా ప్రవహిస్తూ ఎన్నో పవిత్ర స్థలాలను అనుసంధిస్తున్నాయి. వీటితోపాటు బ్రహ్మపుత్ర, సరయూ, పల్గునీ, గోమతి, భీమ, తుంగభద్ర, పెన్న, మహానది, ఇంద్రావతి, తపతి, సబర్మతీ మొదలగు పెక్కు నదుల ప్రవాహంతో భూమాత సస్యశ్యామలంగా పునీతమవుతుంది. పవిత్ర నదులకు ప్రతి 12 సంవత్సరములకు ఒకసారి పుష్కరోత్సవాలు జరుగుతాయి. అదేవిధముగా పుణ్యదాయకమైన నాసిక్‌, ఉజ్జయిని, హరిద్వార్‌ మరియు అలహాబాద్‌ క్షేత్రలములనందు కుంభమేళా ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. ఇవి ప్రతి 12 సంవత్సరములకు ఒకసారి ఒక్కొక్క ప్రదేశములో వైభవంగా జరుగుతాయి. బృహస్పతి (గురుగ్రహము) వృషభరాశిలో నుండగా, సూర్యుడు మకర సంక్రమణమైనపుడు కుంభమేళా ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. ఇట్టి కుంభ పర్వకాలమునందు లక్షలాది యాత్రికులు అలహాబాద్‌ వద్ద గల త్రివేణి సంగమం నందు పవిత్రస్నానములు చేసి, పూజాది కార్యక్రమాలు మరియు పిండ ప్రదానాలు నిర్వహించుతారు.

ఉత్తరప్రదేశ్‌ నందలి అలహాబాద్‌ జిల్లా ముఖ్యపట్టణమైన అలహాబాద్‌ను ప్రయాగ, త్రివేణి అని కూడా అంటారు. ప్రయాగ తీర్థరాజమని పురాణములలో చెప్పబడినది. గంగ, యమున, సరస్వతీ నదుల సంగమంతో ఈ ప్రాంతము త్రివేణిగా ప్రసిద్ధి చెందినది. ప్రయాగక్షేత్రం నందు త్రివేణి సంగమంతో పాటు అష్టాదశ శక్తి పీఠాలలో పదునాల్గవది అయిన శ్రీ మాధవేశ్వరి పీఠం. సతీదేవి హస్తాంగుళీయకం పడిన ప్రదేశముగా ప్రసిద్ధి. శ్రీ మాధవేశ్వరి శక్తిపీఠం త్రివేణి సంగమం వద్ద వుండేది అని పురాణాలు చాటుతున్నాయి. ప్రయాగ క్షేత్రమున శ్రీమాధవేశ్వరి అనే నామంతో శక్తిపీఠం లేదు. క్షేత్రంలోని అలోపిదేవిని శ్రీమాధవేశ్వరి దేవిగా భక్తులు కొలుస్తారు. శ్రీఅలోపిదేవి విగ్రహరహితమై మరియు గుప్తగాను మందిరంలో ఉంటుంది. అలహాబాద్‌ రైల్వేస్టేషన్‌కు సుమారు 3 కి.మీ. దూరంలోగల ‘దారాగంజి’ అనే ప్రాంతము నందు గల అలోపిబాగ్‌లో అమ్మదర్శనము చేయవచ్చును. ఇది అలోపిశంకరి శక్తిపీఠంగాను, మహేశ్వరి పీఠంగాను ప్రసిద్ధి చెందినది. విశాలమైన ప్రాంగణంలో అమ్మవారి మందిరం వుంది. పీఠమునకు మధ్య ఒక రంద్రము దర్శనమిస్తుంది. దీనిపై అమ్మవారి ఊయల వ్రేలాడుతూ వుంటుంది. భక్తులు తెచ్చిన కొబ్బరికాయను పండాలు రంధ్రము నందు అమ్మవారికి సమర్పించుతారు. భక్తులు అమ్మవారి ఊయలను భక్తి శ్రద్ధలతో ఊపుతారు. మందిరం వెనుక భాగమున నవదుర్గలు, గణపతి, శివలింగాలు మొదలగు మూర్తులున్నారు. త్రివేణి సంగమం నుంచి కూడా అలోపిబాగ్‌ చేరవచ్చును.

అలోపిబాగ్‌ నుంచి సుమారు 4 కి.మీ. దూరంలో శ్రీ కళ్యాణి దేవి అర్థశక్తిపీఠం కలదు. మందిరంలోని కళ్యాణిదేవికి కుడివైపున పార్వతీదేవి మరియు ఎడమవైపున మహాకాళి దేవిని దర్శించగలం. ఇది అర్ధశక్తి పీఠంగా ఖ్యాతి పొందినది. ఆలయ ప్రాంగణములో శ్రీ ఆంజనేయస్వామి, శ్రీ రాధాకృష్ణులు, శ్రీరామలక్ష్మణుల సమేత జానకీమూర్తులను సందర్శించవచ్చును.

కళ్యాణిదేవి మందిరమునకు సుమారు 6 కి.మీ.ల దూరమున మీర్‌పూర్‌ గ్రామము నందు శ్రీలలితాదేవి సిద్ధిపీఠం కలదు. ఆలయ ప్రవేశ ముఖద్వారం పశ్చిమముఖంగాను, శ్రీలలితాదేవి తూర్పుముఖంగాను ఉంటుంది. శ్రీ లలితాఅమ్మవారికి ఇరువైపుల శ్రీమహాలక్ష్మి మరియు శ్రీమహాసరస్వతి మూర్తులున్నారు. ఆలయ పూజారి శ్రీలలితాదేవిని ప్రయాగమాధవేశ్వరిగా వర్ణించుచున్నారు.

15. జ్వాలాయాం వైష్ణవీదేవి
భారతదేశమున వాయువ్యమూలంగా హిమవన్నగ పర్వత ప్రాంగణంలో ఒదిగియున్న ప్రదేశం హిమాచలప్రదేశ్‌, పరమశివుని వెండికొండగా పేర్కొనబడిన దివ్యధామం హిమాలయం. హిమాచల స్వరూప స్వభావాన్ని బట్టి ఉత్తర, దక్షిణ ప్రాంతాలుగా విభజించవచ్చును. దక్షిణ ప్రాంతము కొంత ఉష్ణంగాను, ఉత్తర ప్రాంతము శీతలముగా వుంటుంది. చలికాలము నందు అతిశీతలమై, హిమపాతం జోరుగా పడుతూ వుంటుంది. హిమాచలప్రదేశం చాలాభాగము పర్వతప్రాంతమే. ప్రపంచములోనే అత్యధిక గ్రామీణ ప్రాంతములతో నిండిన రాష్ట్రం. భారతమాతను వసుంధరగా సస్యశ్యామలంగా మారుస్తూ, తమ విద్యక్తి ధర్మంగా ప్రవహించే జీవనదులు జన్మస్థలమైన పుణ్యస్థలి హిమాచలప్రదేశ్‌, ఉత్తరాన జమ్ము-కాశీర్మర్‌, ఆగ్నేయముగా ఉత్తరప్రదేశ్‌, దక్షిణాన హర్యానా, పడమట పంజాబు సరిహద్దు రాష్ట్రాలు మరియు తూర్పున టిబెట్టు సరిహద్దు రేఖలున్నాయి. చీనాట్‌, రావి, బియాన్‌, సట్లెజ్‌, యమున నదులు హిమాచలప్రదేశ్‌ను సస్యశ్యామలము చేస్తున్నాయి. చద్విక్‌ జలపాతం, కుఫ్రి, డల్హౌసి, కసౌలి, లాహపుల్‌, స్పితి, సిమ్లా, కులూ, మనాలి మొదలగు పర్యాటక స్థలాలతో నిండి ఉంటుంది. జ్వాలాముఖి, తారాదేవి, ధర్మశాల, రేణుక, నైనాఏవి, బైద్యనాథ్‌, మహాదేవ్‌, పార్వతీలోయ, త్రిజోకనాథ మొదలగు పుణ్యక్షేత్రాలు దర్శనమిస్తాయి. గ్రామీణ ప్రాంత అందాలు, ప్రకృతి సౌందర్యాలు, పర్వత సోయగాలు, పర్యాటకులకు స్వాగతమిస్తున్నాయి.

హిమాచలప్రదేశ్‌ ఉత్తరప్రాంతమును క్రీ.శ. 550 సంవత్సరము పూర్వము నుంచి రాజపుత్రులు రాజ్యమేలారు. 2-5 శతాబ్దాల మధ్య గుప్తుల రాజ్యపాలనలో ఉండేది. హిందూరాజుల అంతఃకలహాల మూలంగా ఒక్కొక్క మెట్టూ పరాయిపాలకుల హస్తాలలోకి జారిపోయింది. మహమ్మద్‌ గజనీ దండయాత్ర చేసి దోచుకోగలిగినంత దోచుకున్నారు. టర్కీ సుల్తానులు, తురుష్కులు దండయాత్రలు చేసి సిరులన్నీ తరలించారు. ముస్లిం వంశీయులు వారి కోటలు నిర్మించి, తమ కోశాధికారులను నియమించారు. 16వ శతాబ్దంలో మొగలు వంశపు చక్రవర్తులు దండయాత్రలు చేసి, తమ సామ్రాజ్యంలోనికి తెచ్చారు. మొగలు పతనానంతరము సిక్కులు రాజ్యమేలారు. 18వ శతాబ్దంలో సిక్కురాజైన రాజారంజిత్‌సింగ్‌ మరణం తరువాత అనగా 19వ శతాబ్దంలో బ్రిటీష్‌వారి పాలనలోనికి వచ్చింది. 1947 సంవత్సరములో భారతస్వతంత్ర దేశంఅయిన పిమ్మట 32 సంస్థానాలు, రాచరికపు రాజులను విలీనం చేసి, కేంద్రపాలిత రాష్ట్రంగా ఏర్పాటుచేశారు. 1960వ సంవత్సరములో పంజాబులోని కొన్ని ప్రాంతాలు, అంతకు ముందున్న ప్రాంతములతో కలిసి హిమాచలప్రదేశ్‌గా ఏర్పాటు జరిగింది. ఉత్తర – పశ్చిమాన గల కాంగ్రా ప్రాంతము మొదటి నుంచి దృఢమైన రాజ్యంగా ఉండేది. రాజపుత్రులు, మొగలు వంశీయులు, సిక్కుల పాలనలో మహావైభవోపేతంగా, సిరులకు నిలయంగా తులతూగుచుండేది. కాంగ్రా పట్టణములోని దేవి వజ్రేశ్వరి ఆలయ సంపదను మహమ్మద్‌ గజనీ, తుగ్లక్‌లు కొల్లగొట్టుకుపోయినట్లుగా చరిత్ర చాటుతుంది. కాంగ్రా చుట్టుప్రక్కల ప్రాంతముల నందు అనేక హిందూ దేవాలయములు ఉండేవి. వీటిలో జ్వాలాముఖి ఆలయం పురాణ ప్రసిద్ధి చెందినది.

హిమాచలప్రదేశ్‌ ఉత్తర ప్రాంతమునందు కాంగ్రా జిల్లా కలదు. జిల్లా ముఖ్య కేంద్రముగా కాంగ్రా పట్టణము ఉంది. దీనికి సుమారు 35 కి.మీ. దూరమున జ్వాలాముఖి క్షేత్రం వుంది. ఇది సతీదేవి పిరుదులు పడిన ప్రదేశముగా ఖ్యాతి పొందినది. మరికొంతమంది సతీదేవి శరీరకలాల్లోని నాలుక తెగిపడిన ప్రదేశముగా భావించుచున్నారు. క్షేత్రం అష్టాదశశక్తి పీఠాలలో పదిహేనవదిగా ప్రసిద్ధి చెందినది. శివాలికి పర్వతశ్రేణిలో, కలిందర్‌ పర్వతం చెంత జ్వాలాముఖి ఆలయం వుంది. కొండమీదకు మెట్లు మార్గం నిర్మాణం జరిగింది. ఆలయంలో వేంచేసిన దేవిని విద్వేశ్వరీదేవిగా కొలుస్తారు. భక్తులు మాతను వైష్ణవీదేవిగా కూడా పిలుస్తారు. ఆలయం రాతిదర్వాజా గుండా చూస్తే వెలుగుతున్న మహాజ్వాలను చూడగలము. ఈ మహాజ్వాలను పాలు, నేయితో తయారుచేసిన పదార్ధాలను నివేదనగా సమర్పించుకుంటారు. ఆలయప్రాంగణములోని హోమగుండం నిరంతరం అగ్నితో ప్రజ్వరిలుతూంటుంది. భక్తులు అమ్మకు సమర్పించు నివేదనలు హోగుండమునకు సమర్పించుట ఆచారముగా వస్తుంది. నివేదనలు తిరిగి ప్రసాదంగా భక్తులకు పంచుతారు. ఆలయములోని జ్వాలల చుట్టూ ప్రదక్షిణలు జరిపి, భక్తి శ్రద్ధలతో జ్వాలాముఖిని ఆరాధించుతారు.

16. గయా మాంగళ్య గౌరికా
హిందువులకు, బౌద్ధలకు గొప్ప పవిత్రమైన యాత్రాస్థలం గయా క్షేత్రం. గయ క్షేత్రం నందు పితృదేవతలకు శ్రాద్ధ విధులను నిర్వర్తించి, పిండప్రదానం చేస్తే పితృ ఋణాన్ని తీర్చుకుని, ఇహపర సాధనలో మోక్షం పొందుతారు అని గట్టి నమ్మకం. వారణాశిలో మొదలయిన శ్రాద్ధవిధులు, గయా శ్రాద్ధవిధులతో పూర్తి అవుతుంది. గయలోని వటవృక్షము క్రింద పితృకర్మలు చేయించి, పిండ ప్రదానములు చేయిస్తారు. ఈ కర్మతో పితృదేవతలు శాశ్వత కైవల్యం పొందగలరని గాఢమైన విశ్వాసం. శ్రాద్ధవిధులు పండాలు మంత్రయుక్తంగా, శాస్త్రోక్తవిధిగా చేయిస్తారు.

గురుక్షేత్రం ఉత్తరభారతదేశంలోని బీహార్‌ రాష్ట్రములో వుంది. రాష్ట్ర ప్రధాన నగరమైన పాట్నాకు సుమారు 112 కి.మీ. దూరమున గయ పట్టణము కలదు. ఇది గయ జిల్లాకు ముఖ్య పట్టణము. ఫల్గునీ నదీతీరమున, అందమైన పర్వతశ్రేణుల మధ్య అమరియున్న పట్టణము. గయ క్షేత్రము పితృగయగా మరియు బుద్ధగయగా రెండు భాగములుగా ఉంటుంది. హిందువుల పురాతన ఆలయాలకు పితృగయ ప్రసిద్ధి. దేవాలయాలపై ఉండే శిల్పకళ ఎంతో శోభగా ఉంటుంది. బుద్ధ ఆశ్రమాలు, బౌద్ధ ఆలయాలకు బుద్ధగయ ప్రసిద్ధి. సిద్ధార్ధుడు తపస్సుచేసి, జ్ఞానాన్ని పొందిన పవిత్ర స్థలాలుగా బుద్ధ గయ ప్రఖ్యాతి చెందినది. వేదభూమి అయిన గయాక్షేత్రం పూర్వం మగధ సామ్రాజ్యంలో ఒక భూభాగంగా ఉండేది. మగధ గురించి వేదాల్లో, పురాణాల్లో ప్రసక్తి మరియు ప్రశస్తి వుంది. మగధ భూభాగంలో మౌర్యులు మరియు గుప్తుల పాలన కాలాలు స్వర్ణయుగంగా కీర్తించబడినాయి. బౌద్ధులకు ముఖ్య విహారంగా వుండి, విహార్‌ అనే నామంతో తేజరిల్లిన ప్రదేశం గయాక్షేత్రం.

అష్టాదశ శక్తిపీఠాలలో పదహారవ పీఠం అయిన శ్రీ మంగళగౌరి మహాశక్తి పీఠం గయాక్షేత్రం నందు కలదు. సతీదేవి యొక్క శరీరఖండం పడి, శక్తిపీఠం ఏర్పడింది. క్షేత్రంలోని విష్ణుపాద దేవాలయమునకు సుమారు 1 కి.మీ. దూరమున గల నారాయణ చుహ అనే ప్రాంతములో కొంత ఎత్తైన కొండమీద శ్రీ మంగళగౌరి పీఠం వుంది. కొండపైకి చేరుటకు మెట్లు మార్గంతోపాటు, కొండవెనుకభాగం నుంచి రోడ్‌ మార్గం కూడా కలదు. ఆటోరిక్షా, వేన్లు, టాక్సీలు మొదలగునవి కొండపైకి చేరుటకు వీలుగా వుంది. సతీదేవి యొక్క స్తనములు పడినచోటుగా ప్రసిద్ధి. సుమారు 3 అడుగుల ఎత్తుగల ద్వారం గుండా గర్భగుడిలోనికి ప్రవేశం దొరుకుతుంది. అమ్మవారి స్తనములు పోలిన శిలకు పూజలు జరుగుతాయి. భక్తులు కూడా స్వయంగా పూజలు చేయవచ్చును. ప్రతి మంగళవారం నాడు విశేషంగా అమ్మవారి దర్శనము కొరకు వస్తారు. విజయదశమి, చైత్రమాసంలో విశేషపూజలు, ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. అమ్మవారి మందిరమునకు వెనుక భాగమున పార్వతి, కాళీ మూర్తులు దర్శించగలం. అమ్మవారి మందిరం ఎదురుగా వున్న మండపం నందు హోమం మొదలగు కార్యక్రమాలు నిర్వహించుటకు వీలుగా వున్నది. దీని ప్రక్కనే శివాలయం కూడా కలదు. పూజకు కావలసిన సామాగ్రిలు విక్రయించుశాలలు కూడా వున్నాయి. ఆలయ ప్రాంగణము భక్తి భావంతో నిండి వుంటుంది.
మహిళలకు శ్రావణమాసం అత్యంత ముఖ్యమైనది. మహిళలు ఆచరించే మంగళగౌరి వ్రతం శ్రావణ మాసమునకు ప్రధానమైనది. దీనినే శ్రావణ మంగళవార వ్రతం మరియు మంగళగౌరి నోము అని కూడా అంటారు. వ్రతం ఆచరించటం వల్ల మహిళలకు సౌభాగ్యకరమైన ఐదవతనం కలకాలం నిలుస్తుందని ప్రతీతి. మహిమాన్వితమైన మంగళగౌరి వ్రతమును త్రిలోకసంచారి అయిన నారదుడు మహా పతివ్రత సావిత్రికి తెలిపి ఆచరింపచేసినట్లు, శ్రీకృష్ణపరమాత్మ ద్రౌపదికి తెలిపి స్వయంగా ఆచరింపచేసినట్లు మరియు త్రిపురాసుర సంహార సమయంలో శివుడు, మంగళగౌరిని పూజించి విజయం సాధించినట్లు మన పురాణాలు వెల్లడించాయి.

17. వారణాస్యాం విశాలాక్షి
భారతదేశమునందు ఉత్తరప్రాంతముగా వున్న భూమిని ఉత్తరప్రదేశ్‌గా పిలుస్తారు. ఇక్కడ వేదవాఙ్మయంలో పుట్టి పెరిగిన హైందవమతం, అహింసను ప్రబోధించిన బౌద్ధమతం యొక్క ప్రధాన వేదికలు, జైనమతం ఉజ్జ్వల శోభతో వెలిగి విస్తరిల్లాయి. రామాయణ, మహాభారత పురాణేతిహాసాల దివ్యపురుషుల నివాసం, ఈ పుణ్యభూమి మీద ఉండుట విశేషం. ఉత్తరప్రదేశ్‌ రాష్ట్రం నందు ఆగ్నేయం వైపుగా వారణాసి జిల్లా వుంది. జిల్లా ముఖ్య పట్టణము వారణాసి నగరం. ఈ పట్టణానికి అతి పురాతన నామం కాశికాపురి. కాశీ అనే పేరుకు అర్థం కాంతినిచ్చే స్థలం. హైందవులకు ఇది ముక్తి కాశిక. అనగా జ్ఞానజ్యోతినిచ్చే పురము. ఈ పట్టణము బెనారస్‌, వారణాసి అనికూడా పిలుస్తారు. కాశీక్షేత్రం వేదపురాణ కాలాల కంటే ముందే అత్యున్నతమైన స్థానాన్ని అలంకరించిన విజ్ఞానకేంద్రం. క్షేత్రములో పావన గంగానది ఉత్తరవాహినిగా ప్రవహిస్తుంది. గంగానదికి ఉత్తరంగా వరుణానది, దక్షిణాన అసి నదులు గంగానదిలో సంగమిస్తున్నాయి. ఈ రెండింటికి మధ్యనున్న పట్టణమవడం వల్ల వారణాసిగా ప్రసిద్ధి చెందినది. కాశీక్షేత్రంలోని మట్టి, గాలి, నీరు మొదలగునవి హైందవులకు అతి పవిత్రమైనవి. ఇక్కడ అడుగడుగునా తీర్థమే. జంతుజాలమూ, పక్షులూ కూడా మరణసమయం నందు విశ్వేశ్వరుని వల్ల తారకమంత్రోపదేశం పొంది ముక్తి నొందుతాయి. కాశీక్షేత్రం క్రిమికీటకాలు పొందే ఉత్తమపదవిని, వేరొక స్థలమున యోగులు కూడా పొందలేరు. ఇంతటి పవిత్ర, పుణ్యదాయకమైన కాశికాపురి, ఆది దంపతులకు నివాసస్థలము. ద్వాదవ జ్యోతిర్లింగములలో 9వది అయిన శ్రీవిశ్వనాధలింగము మరియు అష్టాదశ శక్తిపీఠాలలో పదిహేడవది అయిన శ్రీ విశాలాక్షి పీఠమును వారణాసి నందు దర్శించగలము.

శ్రీ విశాలాక్షి అమ్మవారి ఆలయము, విశ్వనాథ ఆలయమునకు తూర్పుగా సుమారు 2 ఫర్లాంగుల దూరమున మీర్‌గాట్‌కు దగ్గరలో ధర్మేశ్వర్‌ అనుచోట కలదు. సతీదేవి వామహస్తం పడినచోటుగా ప్రతీతి. ఆలయం నందు విశాలమైన కన్నులు కలిగిన విశాలాక్షి స్వరూపం దర్శించగలరు. ఆమెరూపం స్వయంగా ఏకశిలలో వెలసినది. కాశీనగరంలో నవ గౌరీ మందిరాలున్నాయి. వీటిలో విశాలాక్షి గౌరీ మందిరమునకు ఎంతో ప్రాముఖ్యత కలదు. మిగిలిన వాటిలో మంగళగౌరి, విశాలాక్షి గౌరీ మందిరాలు ముఖ్యమైనవి. విశాలాక్షి మందిరములో జరిగే కుంకుమార్చన సుప్రసిద్ధం. అమ్మ తమ భక్తులకు సమస్త సంపదలనూ ప్రసాదిస్తుంది. భక్తుల కోరికలు నెరవేర్చగల జగన్మాతగా ప్రసిద్ధి. శ్రీ కాశీ విశాలాక్షి అమ్మవారు ఆలయం నందు రెండు మూర్తులు దర్శనమిస్తాయి. ముందు భాగములో గల మూర్తిని జగద్గురు శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులవారు స్థాపించినారు. వెనుకభాగంలో గల మూర్తి స్వయంభూమూర్తిగా ఖ్యాతిపొందినది. ప్రతి నిత్యం ఉదయం మరియు మధ్యాహ్నం నందు అమ్మవారికి అభిషేములు జరుగుతాయి. భాద్రపద శుక్ల పక్ష తదియ అమ్మవారి యొక్క జన్మదినం. నాడు విశేషాలంకరములు, ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. అమ్మవారి గర్భాలయం బయట చుట్టూ శివలింగాలు, గణపతి మొదలగు మూర్తులను దర్శించవచ్చును. అమ్మవారి ఎడమవైపున గల మందిరంలో అమ్మవారి వాహనములు, నవగ్రహమండపం ఉన్నాయి. అమ్మవారి దర్శనము కొరకు వచ్చు భక్తుల సంఖ్యలో, దక్షిణభారతదేశం నుంచి వచ్చువారి సంఖ్య అధికముగా ఉంటుంది. అమ్మవారి ఆలయమునకు ఎడమవైపుగా మీర్‌ఘాట్‌, కుడివైపున శ్రీ విశ్వనాధాలయంనకు చిన్న, చిన్న ఇరుకైన సందులలో ప్రయాణం.

18. కాశ్మీరేతు సరస్వతి
భారతమాత శిరోభాగాన వెలిగే పచ్చల కిరీటమే కాశ్మీరు భూప్రాంతము. ప్రకృతి అందాలన్నీ మూటగట్టి రాసిపోసిన సుందర దివ్య ఆరామం కాశ్మీర్‌. సుందర దృశ్యముగా కనిపించు మంచు పొగలతో నిండిన హిమాలయ పర్వతాలు, గలగల సాగే సెలయేళ్లు. నయనానందకరమైన సరస్సులు, మధురఫల వృక్షసంపద, పరిమళాలు విరజిల్లు పుష్పజాతులతో ప్రకృతిపరచిన సౌందర్యాల రాశిగా కాశ్మీరులోయ ఖ్యాతి గాంచినది. ప్రఖ్యాత వేసవి పర్వత విశ్రాంతి కేంద్రంగా గణతికెక్కింది.

అనాదికాలంలో కాశ్మీర్‌ పెద్ద జలార్ణవంగా ఉండేది. ఇది జలోద్భవానికి దానవుడు యొక్క నివాసం. జలాశయంలో ఉన్నంతవరకు చావులేకుండా వరం పొందినాడు. అందిన జీవరాశులను భక్షిస్తూండేవాడు. కశ్యప మహాముని దేవతల సాయంతో నాగలి సహాయంతో సరోవర ప్రాంతాన్ని దున్ని, నీటిని ఇంకింపచేశాడు. దానవుని మరణంతో జనవాసం ఏర్పడింది. ఈవిధముగా కాశ్మీర్‌ భూభాగము అవతరించినట్లు పురాణగాథ.

పురాణేతిహాసాల్లో కాశ్మీర్‌ ప్రశస్తి ఉంది. హిందు రాజులనేకమంది కాశ్మీర్‌ భూప్రాంతమును పరిపాలించారు. 3వ శతాబ్దంలో అశోకుని సామ్రాజ్యంలో ఒక భూభాగము ఉండేది. అక్బరు మహాచక్రవర్తి కాశ్మీర్‌ భూభాగాన్ని జయించి మొగలు సామ్రాజ్యంలో కలుపుకున్నాడు. ఆఫ్గనిస్తాన్‌ రాజు అహమ్మద్‌షా అబ్దాలి దండయాత్ర చేసి రాజ్యపాలనకు వచ్చాడు. 1819 సంవత్సరములో పంజాబు మహారాజు రాజారంజిత్‌సింగ్‌ ఆధిపత్యంలోనికి వచ్చింది. రంజిత్‌సింగ్‌ మరణం తరువాత సిక్కులతో యుద్ధంచేసి బ్రిటీష్‌వారు వశపరచుకొన్నారు. కాశ్మీర్‌ భూభాగము కొరకు పాకిస్తాన్‌ సైన్యము భారత సైనికులతో యుద్ధంచేసి, కొంత భూభాగమును వారి ఆధిపత్యంలోనికి తెచ్చుకొన్నారు. ఇప్పటికి సరిహద్దు సమస్య ఇరుదేశాలకు వుంది

కాశ్మీర్‌ రాజ్యపాలన చేసిన మహమ్మదీయులు నిరంకుశులై మత చాంధసత్వంతో హిందూ దేవాలయమును నేలమట్టము చేశారు. సికిందర్‌ (1389-1413) పానలో హిందూ దేవాలయములను కూలగొట్టడం ప్రభుత్వ నిత్యకృత్యాలలో ఒకటైంది. దీనికి ప్రత్యేకంగా ప్రభుత్వ విభాగం ఒకటి ఏర్పరచినారు. పరాస్పోర్‌, అవంతిపూర్‌, తాపార్‌ తదితర ప్రాంతాలలోని ప్రసిద్ధ దేవాలయములను కూల్చినట్లుగా పర్షియన్‌ చారిత్రక పత్రాల్లో స్పష్టంగా పేర్కొనబడింది. ఇస్లాంను స్వీకరించని హిందువులపై జిజియా పన్ను వేశాడు. ఇస్లాం మతం పుచ్చుకోని కాశ్మీర్‌ బ్రాహ్మణుల మెడలోని యజ్ఞోపవీతాన్ని సికిందర్‌ బలవంతముగా త్రెంచి, వాటిని తూకం వేస్తే అవి ఏడు మణుగులు బరువు తూగాయంట! అలీషా పాలనలో (1413) కాశ్మీర్‌లో మిగిలిన పండిత కుటుంబాలు కేవలం పదకొండు మాత్రమే. 1489లో ఫతేషా 24 వేలమంది కాశ్మీర్‌ హిందువుల మెడమీద కత్తిపెట్టి ఇస్లాంలోనికి బలవంతముగా మార్పించారు. తాను కూల్చిన కాళికాలయంలోనికి ప్రవేశించిన నేరానికి, కాశ్మీర్‌ పండితులందరికి ముక్కు, చెవులు కోసేయమని ఆజ్ఞ జారీచేశాడు. మొగలాయి షాదుషాల ఏలుబడిలో మతసహనం పాటించగా కొంత ప్రశాంతత ఏర్పడినది. తిరిగి ఔరంగజేబు కాలములో దేశవ్యాప్తముగా దేవాలయములను కూల్చివేయడానికి సంకల్పము చేశారు. ఇస్లాం మతచాంధసులు కాశ్మీర్‌లో అనేక హిందూ దేవాలయములను నేలమట్టం చేశారు. నేలమట్టమైన ఆలయాలలో శ్రీ సరస్వతీ ఆలయం కూడా ఉండవచ్చును. నేడు కాశ్మీర్‌ శోధిస్తే ఎక్కడా శ్రీ సరస్వతీ పీఠం కనిపించుటలేదు. శ్రీనగర్‌నందలి శ్రీ శంకరాచార్యుల పర్వతము మీద శ్రీ సరస్వతీ ఆలయం ఉండేది అని పరిశోధకులు భావించుచున్నారు. అష్టాదశ శక్తిపీఠాల్లో పద్దెనిమిదవదిగా పరిగణించబడుతోంది. అష్టాదశ శక్తిపీఠాల్లో చివరిది.
సతీదేవి కుడి చెంపభాగం కాశ్మీర్‌ ప్రాంతములో పడినట్లుగా పురాణాలు చాటుతున్నాయి. సరస్వతీపీఠం అనుపేరుతో ఎక్కడా దర్శించలేక పోవుచున్నాము. కాశ్మీర్‌ ప్రాంతములో అనేక శక్తిపీఠాలు కలవు. వాటిని ప్రతివారు సరస్వతీపీఠంగా చాటుతారు. వీటిలో ముఖ్యమైన స్థానం శారికాదేవి మందిరము. ఇది హరిపర్వతంపై వుంది. అమ్మ అద్భుతమైన మౌనశిల రూపములో దర్శనమిస్తుంది. ఇదే సరస్వతి పీఠంగా స్థానికులు కొలుస్తారు. మహాయోగులు, మహాత్ములు, పుణ్యపురుషులు హరిపర్వతం చేరి, అమ్మ సన్నిధిలో మౌనవ్రతం పాటించి, సిద్ధులు పొందుచున్నారు. ప్రతి శనివారం అద్భుత మౌనశిల నుంచి మౌనచక్రం బయటకు వచ్చి, సిద్ధులకు దర్శనమిస్తుంది. ఇది సృష్టిలో అద్భుతమైన చర్యగా భావించవచ్చును. మరో విషయము మౌనశిలలో ఒక మూలన గల గుంటలో నీరు ఉద్భవించుతుంది. దాని నుంచి ఎంతనీరు మనము తీసుకుంటే, అంత నీరు మళ్ళీ ఉద్భవించ గలదు. భక్తులు ఈ నీరును పవిత్రమైన గంగా జలంగా భావించి సేవించుతారు. యాత్రికులు మౌనంగా, దీక్షగా అమ్మను ప్రార్ధన చేస్తే వారి కోరికలు తప్పక తీరగలవు అని గట్టి నమ్మకం. ఆషాడమాసంలోని శుక్లనవమితో కూడిన శనివారం నాటి మౌనచక్రం యొక్క దర్శనం చాలా పుణ్యదాయకం. భక్తుల కోరికలు తీర్చగల మహిమతో నిండి ఉంటుంది. శ్రీనగర్‌ జనరల్‌ బస్‌స్టాండుకు ఈశాన్యంగా హరి పర్వత్‌ పోర్టు ఉంది. బస్‌స్టాండ్‌కు సుమారు 10 కి.మీ. దూరంలో గల హరిపర్వతం (హరిపర్బత్‌ కోట) చేరుటకు బస్‌ సర్వీసులున్నాయి. కొండ క్రింద నుంచి మెట్లు మార్గం.

శ్రీ శాంకరీదేవి ధ్యానం : ట్రింకోమలి (శ్రీలంక)
శ్రీ సతీ శాంకరీదేవీ త్రికోమలి పురస్థితా
ఉత్తమాంగ ప్రభాగౌరీ భక్తకామ ఫలప్రదా
 శ్రీ కామాక్షి దేవి ధ్యానం – కంచి (తమిళనాడు)
కాంచీపురశ్రితే దేవి కామాక్షి సర్వమంగళా
చింతాతన్మాత్ర సంతుష్టా చింతితార్థఫలప్రదా

శ్రీ శృంఖలాదేవి ధ్యానం – ప్రద్యుమ్నం (పశ్చిమబెంగాల్‌)
ప్రద్యుమ్నే వంగరాజ్యాయాం శృంఖలా నామ భూషితే
విశ్వవిమోహితే దేవీ శృంఖలా బంధనాశనీ

శ్రీ చాముండేశ్వరీ దేవి ధ్యానం – మైసూరు (కర్ణాటక)
క్రౌంచపుర స్థితామాతా చాముండా దుష్టనాశనీ
సర్వసిద్ధిప్రదాదేవీ భక్తపాలన దీక్షితా

శ్రీ జోగులాంబా దేవి ధ్యానం – అలంపురం (ఆంధ్రప్రదేశ్‌)
జోగులాంబా మహాదేవీ రౌద్రవీక్షణ లోచనా
అలంపురీ స్థితా మాతా సర్వార్ధ ఫల సిద్ధిదా

శ్రీ భ్రమారాంబా దేవి ధ్యానం – శ్రీశైలం (ఆంధ్రప్రదేశ్‌)
శివ పార్శ్వ స్థితా మాతా శ్రీశైలే శుభపీఠకే
భ్రమరాంబా మహాదేవీ కరుణారస వీక్షణా

శ్రీ మహాలక్ష్మీ దేవి ధ్యానం – కొల్హాపూర్‌ (మహారాష్ట్ర)
మహాలక్ష్మ్యభిదా దేవీ కరవీర పురస్థితా
పురుషార్ధ ప్రదామాతా సంపూర్ణామృత వర్షిణీ

శ్రీ ఏకవీరా దేవి ధ్యానం – నాందేడ్‌ (మహారాష్ట్ర)
ఏకవీరా మహాశక్తి మహుగ్రామ గుహాస్థితా
భవాని వీర విఖ్యాతా ధర్మ రక్షణ తత్పరా

శ్రీ మహాకాళీ దేవి ధ్యానం – ఉజ్జయిని (మధ్యప్రదేశ్‌)
ఉజ్జయిన్యాం మహాకాళే మహాకాళేశ్వరేశ్వరీ
క్షిప్రా తీరస్థితామాతా వాంఛితార్థ ప్రదాయినీ
శ్రీ పురుహూతికా దేవి ధ్యానం – పిఠాపురం (ఆంధ్రప్రదేశ్‌)
పురుహూతీ సతీమాతా పీఠికాపుర సంస్థితా
పుత్రవత్పాలితా దేవి భక్తనుగ్రహదాయినీ
 శ్రీ గిరిజా దేవి ధ్యానం – కటక్‌ (ఒరిస్సా)
ఓధ్రదేశే భువనేశీ గిరిజానామ సంస్థితా
పాలికాఖిల లోకానాం వల్లవారుణ పాణినా

శ్రీ మాణిక్యాంబ దేవి ధ్యానం – ద్రాక్షారామం (ఆంధ్రప్రదేశ్‌)
ద్రాక్షావటీ స్థితాశక్తిః విఖ్యాతా మణికాంబికా
వరదా శుభదాదేవీ భక్త మోక్ష ప్రదాయినీ

శ్రీ కామరూపిణీ దేవి ధ్యానం – గౌహతి (అస్సాం)
కామరూపిణీ విఖ్యాత హరిక్షేత్రే సనాతనీ
యోని ముద్రాత్రిఖండేశీ మాసే మాసే నిదర్శితా

శ్రీ మాధవేశ్వరీ దేవి ధ్యానం – ప్రయాగ (ఉత్తరప్రదేశ్‌)
మాధవేశ్వరీ మాంగళ్యా ప్రయాగ స్థల వాసినీ
త్రివేణీ సంగమే తీరే భుక్తి ముక్తి ప్రదాయినీ

శ్రీ వైష్ణవీ దేవి ధ్యానం – జ్వాలాకేతం (హిమాచల్‌ప్రదేశ్‌)
తుహినాద్రి స్థితామాతా జ్వాలాముఖీతి విశ్రుతా
జ్వాలా మాలా ప్రభాదేవీ జ్ఞాన వైరాగ్య వర్ధినీ

శ్రీ మాంగల్య గౌరీదేవి ధ్యానం – గయ (బీహార్‌)
సర్వ మంగళ మాంగల్యా గయా మాంగల్య గౌరీ
అర్ధదా మోక్షదాదేవీ అక్షయ్య ఫలదాయినీ

శ్రీ విశాలాక్షి దేవి ధ్యానం – వారణాశి (ఉత్తరప్రదేశ్‌)
విశాలాక్షీతి విఖ్యాత వారణాస్యాం శివాంతికే
నిరతాన్న ప్రదాతీచ నిర్భాగ్య జనతోషిణీ

శ్రీ సరస్వతీ దేవి ధ్యానం – (జమ్మూ, కాశ్మీర్‌)
జ్ఞాన ప్రదా సతీమాత కాశ్మీరేతు సరస్వతీ
మహావిద్యా మహామాయా భుక్తిముక్తి ప్రదాయినీ