Sunday, 25 June 2017

పూరీ జగన్నాథుడు





జగన్నాథ రథయాత్ర

రథయాత్ర... ఈ పేరు వినగానే కళ్లముందు కదలాడే స్వరూపం ఒక్కటే. పూరీ జగన్నాథుడు. మూడు పెద్ద పెద్ద రథాలు..3 కిలోమీటర్ల మేర ఇసుకేస్తే రాలనంత భక్తజనం.. సముద్రపు హోరును తలదన్నేలా.. జై జగన్నాథ్‌ అంటూ హరి సంకీర్తనలు..హరిబోల్‌ అంటూ భగవంతుడిని ప్రార్థించే సన్నివేశాలు సాక్షాత్కరిస్తాయి.

పరవశింపజేసే యాత్ర:
పూరీ జగన్నాథ రథయాత్ర అనగానే ఒళ్లు పులకరిస్తుంది. మనసు పరవశిస్తుంది. ఆధ్యాత్మికత వెల్లివిరుస్తుంది. ప్రపంచంలోనే అత్యంత భారీ రథయాత్రలో జీవితంలో ఒక్కసారైనా పాల్గొనాలని ప్రతి హిందువు పరితపిస్తాడు. ఆ పుణ్యకార్యంలో పాలుపంచుకోవాలని.. ఆ పరంధాముడి రథాన్ని లాగాలని పరితపిస్తాడు. ఆ ఆనంద క్షణంలో.. అలౌకిక భక్తిపారవశ్యంలో.. ఆ రథచక్రాల కింద పడి ప్రాణాలు పోయినా.. ఫరవాలేదనేంత భక్తి తన్మయత్వం ఆవహిస్తుంది.జగతిని పాలించే ప్రభువు.. విహారానికి వెళ్లి తిరిగి యథాస్థానానికి వచ్చే సమయం ఆసన్నమైంది. బలభద్ర, సుభద్ర సమేతుడైన జగన్నాధుడు రథోత్సవానికి బయలుదేరాడు...తిరిగి తన స్థానానికి వచ్చేస్తున్నాడు. ఏడాదికొక్కసారి జరిగే ఈ మహోత్సవానికి ముగింపు ముహూర్తం వచ్చేసింది. నిన్నటి ఏకాదశితో ఈ మహోన్నత ఉత్సవం ముగింపునకు వచ్చేసింది. నేటి నుండి స్వామి తన కొలువులో యథాస్థితిలో భక్తులకు దర్శనమిస్తుంటారు.

రెండు కళ్లూ చాలవు:
పూరీ జగన్నాథ రథయాత్ర చూడ్డానికి రెండు కళ్లు చాలవు. ఆ జగన్నాధుడిలాగా.. మనకూ పెద్ద పెద్ద కళ్లుంటే బావుండనిపిస్తుంది. గత నెల 18న జరిగిన రథయాత్రతో పులకించిపోయింది జగన్నాథ పురి. ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి చెందిన ఈ రథోత్సవంలో.. పాల్గొనడానికి వచ్చేనవారు కొందరైతే.. దీన్ని చూడడానికి వచ్చే వారు మరెందరో.పూరీ జగన్నాథుడి విహార యాత్రే రథయాత్ర. ప్రస్తుతం ఉన్న ఆలయం నుంచి.. మూడు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న గుండిచా ఆలయం వరకు సాగుతుందీ విహారం. కురుక్షేత్రంలో రథాన్ని పరుగులు పెట్టించిన శ్రీకృష్ణుడు..సాక్షాత్‌ జగన్నాధుడి రూపంలో కొలువైన రథాలు కదలడం మాత్రం అంత ఆషామాషీ కాదు. 3 కిలోమీటర్ల దూరం వెళ్లడానికి సుమారు 12గంటలు పడుతుంది. అంత భారీ ఎత్తున జనం తరలివస్తారిక్కడికి.

రథయాత్ర సమయంలో స్వామిని పతితపావనుడు అంటారు. ఆ పరంధాముడు కొలువైన రథాన్ని లాగడానికి భక్తులు రెట్టించిన ఉత్సాహంతో ఉంటారు. జయజయధ్వానాల మధ్య రథాలు భారంగా కదులుతాయి. ఆ రాత్ర ఆలయం బయట రథాల్లోనే మూలవిరాట్టులకు విశ్రాంతినిస్తారు. మర్నాడు పొద్దున్న మేళతాళాలతో గుడిలోపలికి తీసుకువెళతారు. స్వామి అక్కడ ఏడురోజులుంటాడు. ఐదోరోజున ఓ ఆసక్తికరమైన విశేషం జరుగుతుంది. ఆలయంలోకి తనతోపాటూ తీసుకెళ్లలేదని స్వామిపై అలిగిన లక్ష్మీదేవి, గుండిచా గుడి బయటి నుంచే జగన్నాథుడిని ఓరకంట దర్శించి.. పట్టలేని కోపంతో స్వామి రథాన్ని కొంతమేర ధ్వంసం చేసి వెనక్కి వెళ్లిపోతుంది. ఈ ముచ్చట అంతా అమ్మవారి పేరిట పూజారులే జరిపిస్తారు. ఆ రోజును 'హీరాపంచమి' అంటారు.

తిరుగు ప్రయాణం:
వారంపాటు గుండిచాదేవి ఆతిథ్యం స్వీకరించిన సుభద్ర, జగన్నాథ, బలభద్రులు దశమినాడు తిరుగు ప్రయాణమవుతారు. దీన్ని బహుదాయాత్ర అంటారు. జగన్నాథుడు మాత్రం దారిలో అర్థాసని గుడి దగ్గర ఆగి తియ్యటి ప్రసాదాల్ని ఆరగిస్తాడు. మధ్యాహ్నానికి మూడు రథాలూ ఆలయానికి చేరుకుంటాయి. తరువాత రోజు, ఏకాదశినాడు స్వామివార్లను బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించి దర్శనానికి అనుమతిస్తారు. ఆ దృశ్యం అద్వితీయం.  అనిర్వచనీయం. ద్వాదశినాడు మళ్లీ విగ్రహాలను రత్నసింహాసనంపై ప్రతిష్ఠించడంతో రథయాత్ర పూర్తవుతుంది. స్వామిలేక చిన్నబోయిన పూరీ, జగన్నాథుడి రాకతో కొత్తకళ సంతరించుకుంటుంది.

బంగారు చీపురుతో శుభ్రం:
పూరీజగన్నాథ రథయాత్ర సుప్రసిద్ధమైంది. ప్రతి ఏటా ఆషాఢ శుద్ధ విదియనాడు రథయాత్ర జరుగుతుంది. అదే రోజు మన రాష్ట్రంలోని జగన్నాథ స్వామి ఆలయాల్లో రథయాత్ర జరపడం సంప్రదాయంగా వస్తోంది. ఉత్కళ ప్రాంతంలోని పూరీలో ప్రస్తుతం ఉన్న జగన్నాథ ఆలయాన్ని పన్నెండో శతాబ్దంలో గంగవంశీయుడైన అనంత చోళుడు నిర్మించినట్లు పురాణాలు చెబుతున్నాయి. అంతకుముందు ఉజ్జయిని పాలకుడైన ఇంద్రద్యుమ్నుడు ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించాడని బ్రహ్మాండ, స్కంద పురాణాలు పేర్కొంటున్నాయి. జగన్నాథ రథాన్ని నందిఘోష అంటారు. ఇది పసుపు రంగులో ఉంటుంది. బలభద్రరథం తాళ ధ్వజం. ఆకుపచ్చని రంగు కలిగి వుంటుంది. నలుపు వర్ణంలో ఉండే సుభద్ర రథం దేవదళనం.

వర్గ బేధాలు లేని సామూహిక భోజనాలు పూరి జగన్నాథ రథయాత్ర వేడుకల్లో ప్రత్యేకత. పూరీ రాజవంశానికి చెందినవారు బంగారు చీపుళ్లతో రథయాత్రకు ముందు నేలను శుభ్రం చేసే సంప్రదాయాన్ని బెహరా పహరా అంటారు. ప్రతి ఏడాది మూడు కొత్త రథాలు చేయిస్తారు. రథానికి 16 చక్రాలు ఉంటాయి. అధిక ఆషాఢం వచ్చే సంవత్సరాల్లో దేవతల విగ్రహాలను కూడా మారుస్తారు.జగన్నాథునికి అన్నాన్ని నైవేద్యంగా సమర్తిస్తారు. పూరీ సమీపంలో సాక్షి గోపాల మందిరం దర్శిస్తేనే పూరీ యాత్ర దర్శన ఫలం కలుగుతుందని విశ్వాసం. జయదేవుడు, రామానుజులు, రామానందుడు, చైతన్య ప్రభు ఈ క్షేత్రాన్ని దర్శించారు. పూరీలో ఆది శంకరులు గోవర్ధన పీఠం నెలకొల్పారు. జైనులు, బౌద్ధులకు కూడా ఇది పవిత్ర క్షేత్రమే. పూరీ శక్తిపీఠంకూడా. ఇక్కడి అమ్మవారు విమలాదేవి.

ఆలయ చరిత్ర:
పూర్వం ఇంద్రద్యుమ్నునికి కలలో విష్ణుమూర్తి కనిపించి సముద్రంలో వేపమాను తేలియాడుతూ ఉందని దాన్ని తెప్పించి విగ్రహాలను చేయించమని ఆదేశించాడు. ఆ తర్వాత శ్రీమహావిష్ణువే వృద్ధ శిల్పిరూపంలో వచ్చి ఇరవై ఒక్కరోజుల వ్యవధిలో తాను దేవతావిగ్రహాలు తయారు చేయగలనని, తాను విగ్రహాలు నిర్మించే గది తలుపులు ఎవరూ తెరవరాదని చెప్పగా రాజు అంగీకరించాడు. కొన్ని రోజుల తర్వాత మహారాణి ఆహార పానీయాలులేని శిల్పి పరిస్థితిని గురించి తెలుసుకోవాలనే ఆందోళనతో తలుపులు తెరిపించింది. అయితే గదిలో శిల్పి కనిపించలేదు. అసంపూర్తి విగ్రహాలు మూడు దర్శనమిచ్చాయి. బలరామ జగన్నాథులకు చేతులు ఉన్నాయి. సుభద్రకు చేతులు కూడా లేవు. ఏ విగ్రహానికీ కళ్లు లేవు భగవదేచ్ఛగా భావించి రాజు వాటినే గర్భగుడిలో ఉంచి పూజించసాగాడు. శ్రీకృష్ణావతర పరిసమాప్తి అనంతరం ఆయన దేహమే దారువుగా మారిందని, అదే జగన్నాథమూర్తి అని పురాణాలు చెబుతున్నాయి.









జగన్నాథుడి మహాప్రసాదం!

తూర్పుతీర దివ్యధామం పూరీ శ్రీక్షేత్రం. సప్త మోక్షదాయక క్షేత్రాల్లో ఒకటైన ఆ పరమ పుణ్యతీర్థంలో సోదరుడు బలభద్రుడు, సోదరి సుభద్రాదేవి సమేతంగా కొలువుదీరిన జగన్నాథుణ్ణి కనులారా దర్శించి, అక్కడి మహాప్రసాదాన్ని ఒక్కసారయినా స్వీకరించి తరించాలనుకుంటారు భక్తులు. ఎందుకంటే ఆ దివ్యక్షేత్ర పాకశాలలో తయారయ్యే అన్నభోగం... అమృతతుల్యం..

పురుషోత్తమ, శంఖు, నీలాద్రి, శ్రీక్షేత్రం... ఇలా విభిన్న పేర్లతో పిలిచే పూరీ క్షేత్ర ప్రాశస్త్యం గురించి మత్స్య, స్కంద, విష్ణు, వామన పురాణాలన్నింట్లోనూ కనిపిస్తుంది. ప్రస్తుత ఆలయాన్ని 12వ శతాబ్దంలో రాజా అనంతవర్మ చోరగంగదేవ్‌ నిర్మించతలపెడితే, ఆయన మనుమడు అనంగభీమదేవ్‌ పాలనలో పూర్తయినట్లు శాసనాలద్వారా తెలుస్తోంది. చరిత్రని పక్కనబెడితే వేల సంవత్సరాలనుంచీ భక్తుల కొంగుబంగారమై విలసిల్లుతున్నాడు పూరీ జగన్నాథుడు. ఏటా ఆషాఢ శుద్ధ విదియనాడు ప్రారంభమయ్యే రథయాత్రను ఎంతటి భక్తిప్రపత్తులతతో వీక్షిస్తారో, నిత్యం అక్కడి పాకశాలలో వండి స్వామికి నివేదించే అన్నాన్నీ అంతే భక్తితో మహాప్రసాదంగా స్వీకరిస్తారు సందర్శకులు. అందుకే ఆ జగన్నాథుణ్ణి దర్శించే భక్తులంతా ఆనందబజారు ఆవరణలో ఒబడా(అన్నభోగం)ను అత్యంత ప్రీతితో ఆరగిస్తుంటారు.

భోజనప్రియుడు జగన్నాథుడు!
అందరివాడూ అందనివాడుగా భక్తుల నీరాజనాలందుకుంటున్న జగన్నాథుడు భోజనప్రియుడు. స్వామికి నిత్యం అన్నభోగం అర్పణవుతుంది. పురాణగాథ ప్రకారం విష్ణుమూర్తి ఉదయం స్నానసంధ్యాదులు రామేశ్వరంలో ఆచరించి, అల్పాహారం బదరీనాథ్‌లో భుజించి, మధ్యాహ్న భోజనానికి పూరీ చేరుకుని, రాత్రికి ద్వారకలో విశ్రాంతి తీసుకుంటాడని చెబుతారు. అందుకే జగన్నాథుడికోసం రకరకాల వంటల్ని వండి స్వామికి రోజుకి ఆరు భోగాలుగా నివేదిస్తారు. గతంలో నిత్యం మధ్యాహ్న భోగలో 56 రకాల వంటకాలూ సమర్పించేవారు. కానీ ప్రస్తుతం పండగలూ, పర్వదినాల్లో మాత్రమే 56 నుంచి 64 రకాల పిండివంటల్ని అర్పిస్తున్నారు. వేల సంవత్సరాలనుంచీ మహాప్రసాదం రుచిలో ఎంతమాత్రం మార్పు ఉండకపోవడం ఈ ఆలయ ప్రత్యేకత. పాకశాలలో వంటలు తయారయ్యాక సేవాయత్‌లు నోటికి గుడ్డ కట్టుకుని గర్భగుడికి తీసుకెళతారు. వాటిని తీసుకెళ్లే సమయంలో ఎవరూ ఎదురుపడకూడదు. దేవుడికి ఆహారాన్ని కూడా ఓ రకమైన నాట్యం ద్వారా అర్పిస్తుంటారు. ముగ్గురు మూర్తులకూ అర్పణ తరవాత ప్రసాదాలను ఆనందబజారుకి తరలిస్తారు. స్వామికి సమర్పించడంతో ఆ ప్రసాదానికి దైవత్వం సిద్ధించి మరింత రుచివస్తుందని విశ్వసిస్తారు.

అతిపెద్ద వంటశాల!
అతి పెద్ద శాకాహార పాకశాలల్లో ఒకటిగానే కాదు, ప్రపంచంలోనే అతి పెద్ద ఓపెన్‌ కిచెన్‌గానూ పూరీ ఆలయ పాకశాలను అభివర్ణిస్తుంటారు. ఆంగ్లేయులు దీన్ని ‘మిరకిల్‌ హోటల్‌’గానూ పేర్కొన్నారు. వంటశాలలో ప్రధాన పాకశాస్త్ర నిపుణులు 500 మందీ, వాళ్లకు సహాయకులుగా 300 మందీ ఉంటారు. పాకశాలలోకి వెళ్లకుండానే వీళ్లకు కావలసినవి అందించడానికి మరో 200 మంది ఉంటారు. వండేవాళ్లంతా పురుషులే. ఇతరులను వండే చోటుకి అనుమతించరు. పొరబాటున కుక్కగానీ వస్తే వండినదంతా భూమిలో పాతి, మళ్లీ వండుతారు. అక్కడి వంటని లక్ష్మీదేవే అదృశ్యరూపంలో స్వయంగా పర్యవేక్షిస్తుంటుందనీ ఆమె గజ్జెల సవ్వడి కూడా వినిపిస్తుంటుందనీ అందుకే ఆ వంటకాలు అంత రుచిగా ఉంటాయనీ చెబుతారు. ఆ కారణంతోనే అక్కడి అర్పణాన్ని మహాలక్ష్మీపాకం అని పిలుస్తారు. అక్కడ ఉండే గంగ-జమున బావుల్లోని నీరు కూడా ఆ ప్రసాదం రుచికి కారణమేనట. పాకశాలలో ఒకేసారి పదివేలమందికి వండి వార్చే సంబారాలు సదా సిద్ధంగా ఉంటాయి. వేడుకల సమయంలో యాభై నుంచి లక్ష మందికి సరిపోయేలా వండుతారు.

నిత్యం కొత్త కుండలే!
వంటశాలలో షడ్భుజాకారంలో మట్టి, ఇటుకలతో నిర్మించిన 752 పొయ్యిలు ఉంటాయి. ప్రతిరోజూ సూర్యుణ్ణీ అగ్నిదేవుణ్ణీ స్తుతిస్తూ మంత్రాలు చదువుతూ హోమం చేసిగానీ పొయ్యి వెలిగించరు. నవగ్రహాలూ నవధాన్యాలూ నవదుర్గల్ని సూచిస్తూ కుండమీద కుండ... ఇలా వరసగా తొమ్మిది కుండలు పెట్టి వండే విధానం నిన్నమొన్నటివరకూ ఉండేది. అందరికీ ఆ పద్ధతి కుదరకపోవడంతో ఈమధ్య వరసగా పెట్టిన పొయ్యిలమీదే వండుతున్నారట. ఒకసారి వండిన పాత్రలో మరోసారి వండరు. ఎప్పటికప్పుడు కొత్త కుండలు ఉపయోగించాల్సిందే. ఆ కుండలు కూడా సమీపంలోని కుంభారు గ్రామస్థులు చేసినవే అయ్యుండాలి. విదేశాలనుంచి వచ్చిన ఆలూ, టొమాటో, పచ్చిమిర్చి, క్యాబేజీ, కాలీఫ్లవర్‌... లాంటి కూరగాయల్ని అస్సలు వాడరు. ఉల్లి, వెల్లుల్లి కూడా నిషేధమే. ఆకుకూరలు, కొబ్బరి, నెయ్యి, బియ్యం, పప్పు, పాల ఉత్పత్తులతోనే రకరకాలు చేస్తుంటారు. పంచదారకు బదులు తాటిబెల్లం; పచ్చిమిర్చికి ప్రత్యామ్నాయంగా మిరియాలు వాడతారు. తీపివంటకాల్లో యాలకులు, దాల్చినచెక్క, కుంకుమపువ్వు వాడితే, కారం వంటకాల్లో ఆవాలు, జీలకర్ర, మెంతులు, అల్లం, ఇంగువ, పసుపు, చింతపండు వంటివి ఉపయోగిస్తారు. ఆలయ నియమావళినీ, సంప్రదాయ పద్ధతుల్నీ అనుసరించి పండగలూ, పర్వదినాల్లో పిండివంటలు సిద్ధం చేస్తారు. వీటిని స్వామికి నివేదించాక ప్రసాదాలు పంచే ప్రదేశమైన ఆనందబజారులో విక్రయిస్తారు. అయితే ఆనవాయితీ ప్రకారం జ్యేష్ఠ పూర్ణిమ నుంచి ఆషాడ అమావాస్య వరకు అనారోగ్యం పాలయ్యే జగన్నాథునికి గుప్త వైద్యసేవలు జరుగుతాయి. ఆ సమయంలో స్వామికి నైవేద్యం పెట్టరు. అందువల్ల అప్పుడు మాత్రం మహాప్రసాదం అందుబాటులో ఉండదు.

ఆరోగ్యకరం మహాప్రసాదం
స్వామి ప్రసాదాల్లోకెల్లా ఆరోగ్యకరమైనది ఒబడా అని భక్తులంటారు. ఇందులో అన్నం, ముద్దపప్పు, తోటకూర, సొంతులా(కూరగాయల ఇగురు), సక్కొరొ(తీపి పులుసు), ఖిరి(పాయసం)...వంటివన్నీ ఉంటాయి. పిండివంటల విషయానికొస్తే కక్కరా, అరిసె, పుడొపిఠా, పుళి, చొక్కులి, బాల్సా, రసాబొలి, రసమలై, కాజా... తదితర తీపి పదార్థాలు భక్తులకు నోరూరిస్తాయి. మహాప్రసాదాన్ని పవిత్రమైనదిగా విశ్వసించే భక్తులు శుభకార్యాల్లో ఇతర వంటకాలు వడ్డన చేయడానికి ముందు ఒబడాను కొద్దిగా పెడతారు. వివాహాది శుభకార్యాలు, ఇతర శ్రాద్ధకర్మలు చేపట్టేవారు పూరీ ఆనందబజారుకి ఆర్డరు చేస్తే ఆ సమయానికి మహాప్రసాదం సిద్ధం చేస్తారు. ఒబడా మిగిలిన పక్షంలో దాన్ని శుభ్రమైన ఆవరణల్లో ఆరబోసి నిర్మాయిల్‌(ఎండు అన్నం) చేస్తారు. దీన్ని చిన్న సంచుల్లో వేసి విక్రయిస్తారు. శేషాన్నంతో తయారైన నిర్మాయిల్‌ఎన్నేళ్లయినా పాడవదు. దీన్ని యాత్రికులు తప్పనిసరిగా కొనుగోలు చేసి ఇళ్లకు తీసుకెళ్లి పూజాగదుల్లో భద్రపరచుకుంటారు. పండగలు, పర్వదినాలు, వ్రతాల సమయాల్లో ఉపవాసాలు చేసేవాళ్లు కాస్తంత నిర్మాయిల్‌ నోట్లో వేసుకుంటే ఆకలి వేయదని విశ్వసిస్తారు. చివరి మజిలీకి చేరుకున్న వృద్ధులకు అవసానకాలంలో తులసీ జలంలో నిర్మాయిల్‌ కలిపి నోట్లో పోయడం ఒడిశాలో ఇంటింటా కనిపిస్తుంది. ఏది ఏమైనప్పటికీ అక్కడి అన్నప్రసాదం నుంచి జున్నుతో తయారయ్యే రసగుల్లాల వరకూ ఏది తిన్నా భక్తులంతా ‘ఆహా ఏమి రుచి...’ అనాల్సిందే. అంతా ఆ జగన్నాథుడి మహాత్మ్యమే..!

A.నాగభూషణం






సర్వం జగన్నాథం

ప్రపంచంలో ఏ హిందూ ఆలయంలోనైనా సరే, ఊరేగింపు నిమిత్తం మూలవిరాట్టును కదిలించరు. అందుకు ఉత్సవ విగ్రహాలుంటాయి. ఊరేగింపు సేవలో ఏటా ఒకే రథాన్ని వినియోగించడం అన్ని చోట్లా చూసేదే. ఈ సంప్రదాయాలన్నింటికీ మినహాయింపు ఒడిశాలోని పూరీ జగన్నాథాలయం. బలభద్ర, సుభద్రలతో సహా ఈ ఆలయంలో కొలువైన జగన్నాథుడిని ఏడాదికొకసారి గుడిలోంచి బయటికి తీసుకువచ్చి భక్తులకు కనువిందు చేస్తారు. ఊరేగించేందుకు ఏటా కొత్తరథాలను నిర్మిస్తారు. అందుకే... జగన్నాథుడి రథయాత్రను అత్యంత అపురూపంగా భావిస్తారు భక్తులు.

ఆషాఢ శుద్ధవిదియ...
పూరీ క్షేత్రంలో పండుగ ఆ రోజు. భక్తిభావం వెల్లువై పొంగులెత్తుతుంటుంది. జగన్నాథ జయజయధ్వానాలతో పూరీ నగరవీధులన్నీ మారుమోగుతుంటాయి. అంతరాలయంలో రత్నపీఠికపై ఏడాదిగా కొలువున్న జగన్నాథుడు బయటికి వచ్చే సమయం కోసం వేచి చూస్తుంటారు భక్తులు. స్వామి దర్శనం కాగానే ఆనందంతో పులకించి పోతారు. భక్తిపారవశ్యంతో మైమరచిపోతారు. ఆ క్షణం అపురూపం. స్వరం జగన్నాథం.

రెండు నెలల ముందే...
జగన్నాథ రథయాత్ర జరిగేది ఆషాఢ శుద్ధ విదియనాడే అయినా అందుకు రెండు నెలల ముందు నుంచే ఏర్పాట్లు మొదలవుతాయి. వైశాఖ బహుళ విదియనాడు రథనిర్మాణానికి కావలసిన ఏర్పాట్లు చేయమని ఆదేశిస్తాడు పూరీ రాజు. అందుకు అవసరమైన వృక్షాలను 1072 ముక్కలుగా ఖండించి పూరీకి తరలిస్తారు. ప్రధాన పూజారి, తొమ్మిది మంది ముఖ్య శిల్పులు, వారి సహాయకులు మరో 125 మంది కలిసి అక్షయతృతీయనాడు రథ నిర్మాణం మొదలుపెడతారు. 1072 వృక్ష భాగాలనూ నిర్మాణానికి అనువుగా 2188 ముక్కలుగా ఖండిస్తారు. వాటిలో 832 ముక్కల్ని జగన్నాథుడి రథం తయారీకీ, 763 కాండాలను బలరాముడి రథనిర్మాణానికీ, 593 భాగాలను సుభద్రాదేవి రథానికీ వినియోగిస్తారు.

ఆషాఢ శుద్ధ పాడ్యమినాటికి రథనిర్మాణాలు పూర్తయి యాత్రకు సిద్ధమవుతాయి. జగన్నాథుడి రథాన్ని నందిఘోష అంటారు. 45 అడుగుల ఎత్తున ఈ రథం పదహారు చక్రాలతో మిగతా రెండిటికన్నా పెద్దదిగా ఉంటుంది. ఎర్రటిచారలున్న పసుపువస్త్రంతో ‘నందిఘోష’ను అలంకరిస్తారు. బలభద్రుడి రథాన్ని తాళధ్వజం అంటారు. దీని ఎత్తు 44 అడుగులు. పద్నాలుగు చక్రాలుంటాయి. ఎర్రటి చారలున్న నీలివస్త్రంతో ఈ రథాన్ని కప్పుతారు. సుభద్రాదేవి రథం పద్మధ్వజం. ఎత్తు 43 అడుగులు. పన్నెండు చక్రాలుంటాయి. ఎర్రటి చారలున్న నలుపు వస్త్రంతో పద్మధ్వజాన్ని అలంకరిస్తారు. ప్రతిరథానికీ 250 అడుగుల పొడవూ ఎనిమిది అంగుళాల మందం ఉండే తాళ్లను కడతారు. ఆలయ తూర్పుభాగంలో ఉండే సింహద్వారానికి ఎదురుగా ఉత్తరముఖంగా నిలబెడతారు.

విదియనాడు...
మేళతాళాలతో గర్భగుడిలోకి వెళ్లిన పండాలు (పూజరులు) ఉదయకాల పూజాదికాలు నిర్వహిస్తారు. శుభముహూర్తం ఆసన్నమవగానే ‘మనిమా(జగన్నాథా)’ అని పెద్దపెట్టున అరుస్తూ రత్నపీఠం మీద నుంచి విగ్రహాలను కదిలిస్తారు. ఆలయ ప్రాంగణంలోని ఆనందబజారు, అరుణస్తంభం మీదుగా వాటిని ఊరేగిస్తూ బయటికి తీసుకువస్తారు. ఈ క్రమంలో ముందుగా... దాదాపు ఐదున్నర అడుగుల ఎత్తుండే బలరాముడి విగ్రహాన్ని తీసుకువస్తారు. బలభద్రుడ్ని చూడగానే జై బలరామా, జైజై బలదేవా అంటూ భక్తులు చేసే జయజయధ్వానాలతో బోడోదండా మారుమోగిపోతుంది. బలరాముడి విగ్రహాన్ని ఆయన రథమైన తాళధ్వజంపై ప్రతిష్ఠింపజేస్తారు. అనంతరం ఆ స్వామి విగ్రహానికి అలంకరించిన తలపాగా ఇతర అలంకరణలను తీసి భక్తులకు పంచిపెడతారు. వాటి కోసం భక్తులు ఎగబడతారు. అనంతరం ఇదే పద్ధతిలో సుభద్రాదేవి విగ్రహాన్ని కూడా బయటికి తీసుకువచ్చి పద్మధ్వజం అనే రథం మీద ప్రతిష్ఠిస్తారు. ఇక ఆ జగన్నాథుడిని దర్శించుకునే క్షణం ఎప్పుడెప్పుడా అని తహతహలాడిపోతుంటారు భక్తులు. దాదాపు ఐదడుగుల ఏడంగుళాల ఎత్తుండే జగన్నాథుడి విగ్రహాన్ని ఆలయ ప్రాంగణంలో నుంచి బయటికి తీసుకువస్తుండగానే జయహో జగన్నాథా అంటూ భక్తిపారవశ్యంతో జయజయధ్వానాలు చేస్తారు. ఇలా మూడు విగ్రహాలనూ రథాలపై కూర్చుండబెట్టే వేడుకను పహాండీ అంటారు. ఈ దశలో కులమత భేదాలు లేకుండా అందరూ జగన్నాథుడి విగ్రహాన్ని తాకవచ్చు. ఈ మూడు విగ్రహాలనూ తీసుకువచ్చేవారిని దైత్యులు అంటారు. వీరు... ఇంద్రద్యుమ్న మహారాజుకన్నా ముందే ఆ జగన్నాథుడిని నీలమాధవుడి రూపంలో అర్చించిన సవరతెగ రాజు విశ్వావసు వారసులు. ఆలయ సంప్రదాయాల ప్రకారం... ఊరేగింపు నిమిత్తం మూలవిరాట్టులను అంతరాలయం నుంచి బయటికి తీసుకువచ్చి రథాల మీద ప్రతిష్ఠింపచేసే అర్హత వీరికి మాత్రమే ఉంటుంది.

రాజే బంటు...
సుభద్ర, జగన్నాథ, బలభద్రులు రథారూఢులై యాత్రకు సిద్ధంగా ఉండగా... పూరీ సంస్థానాధీశులు అక్కడికి చేరుకుంటాడు. జగన్నాథుడికి నమస్కరించి రథం మీదికి ఎక్కి స్వామి ముంగిట బంగారు చీపురుతో శుభ్రం చేస్తాడు. ఈ వేడుకను చెరా పహారా అంటారు. అనంతరం స్వామిపై గంధం నీళ్లు చిలకరించి కిందికి దిగి రథం చుట్టూ మూడుసార్లు ప్రదక్షిణం చేస్తాడు. ఇదే తరహాలో బలరాముడినీ, సుభద్రాదేవినీ అర్చించి వారి రథాల చుట్టూ కూడా ప్రదక్షిణ చేస్తాడు. అనంతరం రథాలకు తాత్కాలికంగా అమర్చిన తాటిమెట్లను తొలగిస్తారు. ఇక యాత్ర మొదలవడమే తరువాయి.జగన్నాథుడి రథం మీదుండే ప్రధాన పండా నుంచి సూచన రాగానే కస్తూరి కళ్లాపి చల్లి హారతిచ్చి... జై జగన్నాథా అని పెద్దపెట్టున అరుస్తూ తాళ్లను పట్టుకుని రథాన్ని లాగడం మొదలుపెడతారు. విశాలమైన బోడోదండ (ప్రధానమార్గం) గుండా యాత్ర మందగమనంతో సాగుతుంది. లక్షలాది భక్తజనం నడుమ జగన్నాథుడి రథం అంగుళం అంగుళం చొప్పున చాలా నెమ్మదిగా కదులుతుంది. దీన్నే ఘోషయాత్ర అంటారు.భక్తుల తొక్కిసలాటలో చక్రాలకింద ఎవరైనా పడినా, దారిలో ఏ దుకాణమో అడ్డువచ్చినా రథం వెనకడుగు వేసే ప్రసక్తే ఉండదు. అడ్డొచ్చిన దుకాణాలను కూలగొట్టైనా సరే ముందుకే నడిపిస్తారు. ఈ యాత్ర ఎంత నెమ్మదిగా సాగుతుందంటే... జగన్నాథుడి గుడి నుంచి కేవలం మూడు మైళ్ల దూరంలో ఉండే గుండీచా గుడికి చేరుకోవడానికి దాదాపు పన్నెండుగంటల సమయం పడుతుంది. గుండీచా ఆలయానికి చేరుకున్నాక ఆ రాత్రి బయటే రథాల్లోనే మూలవిరాట్లకు విశ్రాంతినిస్తారు. మర్నాడు ఉదయం మేళతాళాలతో గుడిలోకి తీసుకువెళతారు. వారం రోజులపాటు గుండీచాదేవి ఆతిథ్యం స్వీకరించిన అనంతరం దశమినాడు తిరుగు ప్రయాణం మొదలవుతుంది. దీన్ని బహుదాయాత్ర అంటారు. ఆ రోజు మధ్యాహ్నానికి మూడు రథాలూ జగన్నాథ ఆలయానికి చేరుకుని గుడిబయటే ఉండిపోతాయి. మర్నాడు ఏకాదశినాడు స్వామివార్లను బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరిస్తారు. సునావేషగా వ్యవహారించే ఈ వేడుకను చూసేందుకు బారులు తీరుతారు భక్తులు. ద్వాదశినాడు విగ్రహాలను మళ్లీ గర్భగుడిలోని రత్నసింహాసనంపై అలంకరించడంతో యాత్ర పూర్తయినట్లే. యాత్రపేరిట పదిరోజులుగా స్వామి లేని ఆలయం నూతన జవజీవాలు పుంజుకుని కొత్తకళ సంతరించుకుంటుంది.

స్థలపురాణం
ఇంద్రద్యుమ్నుడనే మహారాజుకు విష్ణుమూర్తి కలలో కనిపించి చాంకీ నదీ తీరానికి ఒక కొయ్య కొట్టుకు వస్తుందనీ దాన్ని విగ్రహాలుగా మలచమనీ ఆజ్ఞాపించాడట. కానీ అలా నదీతీరంలో లభ్యమైన దారువును విగ్రహాలుగా మలిచేందుకు ఎవరూ ముందుకు రాలేదట. అప్పుడు దేవశిల్పి విశ్వకర్మ రాజు వద్దకు మారువేషంలో వచ్చి... ఆ కొయ్యను తాను విగ్రహాలుగా మలచగలనన్నాడట. కానీ తాను తలుపులు మూసుకుని ఈ పని చేస్తానని తన పనికి మధ్యలో ఆటంకం కలిగించకూడదనీ షరతు పెడతాడు. కానీ 15 రోజుల తర్వాత... ఉత్సుకతను ఆపుకోలేని రాజు తలుపులు తెరిపించాడట. అప్పటికి విగ్రహాల నిర్మాణం పూర్తికాలేదు. దాంతో వాటిని అలాగే ప్రతిష్ఠించారనీ ఇప్పటికీ జగన్నాథుడు అదే రూపంలో భక్తులకు దర్శనమిస్తున్నాడనీ స్థలపురాణం.

ఎందుకంటే..?
రథయాత్ర నేపథ్యం గురించి రకరకాల కథనాలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. ద్వాపర యుగంలో కంసుడిని వధించడానికి బలరామకృష్ణులు బయలుదేరిన ఘట్టాన్ని పురస్కరించుకుని ఈ యాత్ర జరుపుతారని ఒక కథనం. ద్వారకకు వెళ్లాలన్న సుభద్రాదేవి కోరిక తీర్చే ముచ్చటే ఈ రథయాత్ర అని మరొకొందరు చెబుతారు. ఇక గుండీచాదేవి మందిరం విషయానికొస్తే... పూరీ జగన్నాథ ఆలయాన్ని నిర్మించిన ఇంద్రద్యుమ్న మహారాజు భార్య గుండీచా. ఆవిడ కూడా జగన్నాథబలభద్రుల కోసం ప్రధానాలయానికి మూడు కి.మీ. దూరంలో ఒక మందిరం నిర్మించింది. అదే గుండీచా ఆలయం. రథయాత్రలో భాగంగా అక్కడికి తీసుకువెళ్లిన మూడు విగ్రహాలనూ ఈ గుడిలోని రత్నసింహాసనంపై కూర్చుండబెట్టి గుండీచాదేవి పేరిట ఆతిథ్యం ఇస్తారు. ఒకరకంగా చెప్పాలంటే గుండీచామందిరం జగన్నాథుడి అతిథిగృహం అన్నమాట!

ఎలా చేరుకోవాలి

* ఒడిశాలోని పూరి క్షేత్రానికి దేశంలోని అన్ని ప్రాంతాలతో రవాణా సదుపాయం ఉంది.
* భువనేశ్వర్‌లోని బిజూపట్నాయక్‌ విమానాశ్రయం పూరికి 60 కి.మీ. దూరంలో ఉంది.
* దేశంలోని ప్రధాన నగరాల నుంచి పూరీకి రైలు సర్వీసులు నడుస్తున్నాయి.
* కోల్‌కతా-చెన్నై ప్రధాన రైలుమార్గంలోని ఖుర్ధారోడ్‌ రైల్వేస్టేషన్‌ ఇక్కడ నుంచి 44 కి.మీ. దూరంలో ఉంది.
* భువనేశ్వర్‌, కోల్‌కతా, విశాఖపట్నం నుంచి బస్సు సౌకర్యముంది.







అశేష జనం కొలిచే ‘విశేష’ జగన్నాథుడు

ప్రస్తుత పూరీని ఒకప్పుడు శ్రీక్షేత్రమని, శంఖక్షేత్రమని, నీలాచలమని, నీలాద్రి అనీ, పురుషోత్తమ పురి అనీ, జగన్నాథపురి అని పిలిచేవారు. ఈయనకు నీలమాధవుడని పేరు. ఈ నీలమాధవునికి తొలి పూజలు చేసింది విశ్వవసు అనే శబర నాయకుడు. జగన్నాథునికి ఆలయాన్ని నిర్మించింది గంగవంశస్థులు. నీలమణితో తయారైన నీలమాధవుని విగ్రహం కాలగర్భంలో కలిసిపోగా, ఇంద్రద్యుమ్నుడనే మహారాజు తనకు కలలో కనపడిన దారువు (కొయ్యదుంగ)ను విగ్రహాలుగా చెక్కించి, వాటినే ప్రతిష్టించి, పూజలు జరిపాడు. ముగ్ధమనోహర రూపంలో ఉండే ఈ మూర్తులను శంకర భగవత్పాదులు, రామానుజాచార్యులు, మధ్వాచార్యులు వంటి ఎందరో మహానుభావులు ఇక్కడ తమ మఠాలను ఏర్పాటు చేసుకుని మరీ కొలిచారు, తరించారు.

సుందరం... సువిశాలం:
ఎల్తైన గోడలతో, చక్కటి పనితనం ఉట్టిపడే ద్వారాలతో పూరీ జగన్నాథుడు కొలువైన ఈ దివ్యధామం అత్యంత సుందరమైనదే కాదు,  సువిశాలమైనది కూడా. నాలుగు ప్రవేశద్వారాలున్న ఈ ఆలయంలో అసంఖ్యాకమైన ఉపాలయాలు, ఇతర దేవతా సన్నిధానాలు కూడా ఉన్నాయి. సుమారు లక్షమంది ఒకేసారి కూచుని భోజనం చేసేంత పెద్ద భోజనశాల, దానికి ఏమాత్రం తీసిపోని విధమైన వంటగది ఈ ఆలయ ప్రత్యేకత.

నిత్యం 56 రకాల పిండివంటలతో అత్యంత నియమ నిష్ఠలతో జగన్నాథుడికి నివేదన చేస్తారు ఆలయ పూజారులు. స్వామికి చేసే నివేదన అంతా మట్టికుండలలోనే తయారవడం విశేషం. ఆ రూపమే అపురూపం... పూరీ జగన్నాథునిది చాలా విచిత్రరూపం. దారుమూర్తిగా పెద్ద పెద్ద కళ్లతో, కాళ్లు, చేతులు, పెదవులు, చెవులు లేకుండా కేవలం ఒక చెట్టుకు పసుపు, కుంకుమలతో అలంకరించినట్లుగా ఉండే ఆటవిక రూపం.

అయితేనేం, ఈ సువిశాల ప్రపంచాన్నంతటినీ చూడడం కోసమే అన్నట్లు ఇంతింతలావున ఉండే గుండ్రని కన్నులతో, త్రికోణాకారంలో ఉండే ముఖం జగన్నాథునిది కాగా, గుండ్రని ముఖారవిందంతో బలభద్రుడు కనువిందు చేస్తాడు,  సుభద్రాదేవి పసుపుపచ్చని వర్ణంతో దర్శనమిస్తుంది. ఈ మూడు మూర్తులూ కూడా కేవలం నడుము భాగం వరకే ఉంటాయి. ప్రతి పన్నెండేళ్లకు ఒకసారి సుభద్ర, బలభద్రుడు, జగన్నాథుని విగ్రహాలను తయారు చేస్తారు. అంటే కొత్తమూర్తులను తయారు చేసి, పాతమూర్తులలోని ‘బ్రహ్మపదార్థాన్ని’ వాటిలో ప్రవేశపెడతారు. దీనినే నవకళేబర (శక్తి ఆవాహన) ఉత్సవమంటారు. పాతమూర్తులను కొయిలి వైకుంఠమనే ప్రదేశంలో భూస్థాపితం చేస్తారు.

జగన్నాథ రథం:
విశ్వజనీనమైన పండుగగా జరుపుకునే ఈ రథయాత్రలో నిర్ణీతమైన పూజావిధానమే కనిపించదు. వేదమంత్రోచ్చారణ అసలే వినిపించదు. అయితేనేం, భాష, కులం, లింగ, సంస్కృతి, సంప్రదాయం తదితర భేదాలన్నింటినీ పక్కకు తోసి మరీ ప్రపంచం నలుమూలల నుంచి భక్తులు తండోపతండాలుగా విచ్చేసి కన్నులపండువైన ఈ ఉత్సవంలో పాల్గొంటారు. పేద, ధనిక, స్త్రీ, పురుష, వృద్ధ, యువక భేదం లేకుండా అందరూ రథయాత్రలో పాల్గొంటారు. ప్రతి ఒక్కరూ  ఒకే పంక్తిలో భోజనాలు చేస్తారు. అందుకే ‘సర్వం జగన్నాథం’ అంటారు.

ఇతర సందర్శనీయ స్థలాలు:

పూరీలో జగన్నాథాలయం తర్వాత పూరీ బీచ్, కోణార్క్‌ బీచ్, చిల్కా సరస్సు, స్వర్గద్వార్‌ బీచ్, రఘురాజ్‌పూర్‌ ఆర్టిస్ట్‌ విలేజ్, సాక్షి గోపాలుడి గుడి, అలర్నాథాలయం, గుండిచా గుడి, విమలాలయం, లక్ష్మీ ఆలయం, కంచి గణేశాలయం, పూరీ లైట్‌ హౌస్‌లు చూడదగ్గ ప్రదేశాలు.

ఎలా వెళ్లాలి?
దేశంలోని అన్ని ప్రధాన నగరాల నుంచి పూరీకి నేరుగా రైళ్లున్నాయి. రైల్వేస్టేషన్‌ లేదా బస్‌ స్టాండ్‌ నుంచి సుమారు మూడు కిలోమీటర్ల దూరంలో గల జగన్నాథాలయానికి ఆటోలు, లోకల్‌ బస్సులలో చేరుకోవచ్చు.
ఆకాశమార్గంలో వెళ్లాలనుకునేవారికి దగ్గరలోని విమానాశ్రయం భువనేశ్వర్‌. అక్కడి నుంచి 60 కిలోమీటర్ల దూరంలోని పూరీకి వెళ్లడానికి బస్సులు, రైళ్లు ఉన్నాయి.
పూరీలో అన్ని తరగతుల వారికీ వారి వారి స్థోమతకు సరిపడా లాడ్జీలు, హోటళ్లు ఉన్నాయి.
– డి.వి.ఆర్‌.భాస్కర్‌







విశ్వరక్షకుడి విశేషయాత్ర

జగన్నాథుడు విశ్వరక్షకుడు. శతాబ్దాల చరిత గల ఆ దేవదేవుడికి ఏటా జరిపే రథయాత్ర నిత్యనూతన శోభితం. శ్రీమహావిష్ణువు దారుబ్రహ్మగా కొలువుదీరిన పూరీ క్షేత్రంతో పాటు దేశవిదేశాల్లో జగన్నాథ రథచక్రాలు కదులుతాయి.ఆ దృశ్యాన్ని వీక్షించడాన్ని భక్తులు దానిని పూర్వజన్మ సుకృతంగా, నేత్రోత్సవంగా భావిస్తారు. ఈ సారి ఈ నెల 25వ తేదీ ఆదివారం రథయాత్ర కన్నుల పండువగా జరగనుంది.

దేశంలోని ఏడు మోక్షదాయక క్షేత్రాలలో పూరీ ఒకటి. మత్స్య, స్కంధ, విష్ణు, వామన పురాణాల్లో ఈ క్షేత్రం ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది. అన్నాచెల్లెళ్ల ప్రేమకు నిదర్శనం ఈ క్షేత్రం. శ్రీకృష్ణుడు జగన్నాథస్వామిగా దేవేరులతో కాకుండా అన్న బలరాముడు, చెల్లెలు సుభద్రతో కొలువు తీరడం ఇక్కడి విశిష్టత. శ్రీమహావిష్ణువు రామేశ్వరంలో స్నానసంధ్యాదులు ముగించుకుని, బదరీనాథ్‌లో అల్పాహారం స్వీకరించి, మఽధ్యాహ్న భోజనానికి పూరీ చేరుకుంటాడని, రాత్రి ద్వారకలో విశ్రమిస్తాడని ప్రతీతి.
‘ఎంత మాత్రమును ఎవరు కొలిచిన అంత మాత్రమే నీవు...’అని అన్నమాచార్యులు తిరుమలేశుని కీర్తించినట్లు పూరీలోని జగన్నాథుడి ఆలయంలో వైష్ణవ సంప్రదాయం కొనసాగుతున్నా... స్వామిని శైవులు శివుడిగా, శాక్తేయులు భైరవునిగా, బౌద్ధులు బుద్ధునిగా, జైనులు ‘అర్హర్ద’గా, అలేఖ్యులు శూన్య స్వరూపునిగా పూజిస్తారు.

కళ్లెదుట దైవం
శంకర భగవత్పాదులు, రామానుజ యతీంద్రులు తదితర ఎందరో మహనీయులు ఈ క్షేత్రాన్ని సందర్శించి మఠాలు నెలకొల్పారు. శంకరాచార్యులు దేశ పర్యటనలో భాగంగా నలుదిక్కుల స్థాపించిన మఠాలలో పూరీలోని మఠం ఒకటి. బదరిలో జ్యోతిర్మతి’. రామేశ్వరంలో ‘శృంగేరి’, ద్వారకలో ‘శారద’, పూరీలో ‘భోగవర్ధన’ మఠం స్థాపించారు. వీటిని వరుసగా త్యాగ, భోగ, ఐశ్వర్య, కర్మ క్షేత్రాలుగా అభివర్ణిస్తారు. స్వామి ఎల్లప్పుడూ తన కళ్ల ముందే ఉండాలన్న అపేక్షతో శంకరాచార్యులు ‘జగన్నాథస్వామి నయన పథగామి భవతు మే’ మకుటంతో ‘జగన్నాథాష్టకం’లో స్తుతించారు. సిక్కుగురువు గురునానక్‌ ఈ క్షేత్రాన్ని సందర్శించారని చరిత్ర. జయదేవుడు ఈ స్వామి సన్నిధిలో ‘గీత గోవింద’ కావ్యాన్ని రచించారు.

రథయాత్రలో చీపురు పట్టే రాజు
‘రథస్థం కేశవం దృష్ట్వా పునర్జన న విద్యతే’....రథంపై విష్ణుమూర్తి ఊరేగుతున్న దృశ్యం వీక్షించిన వారికి పునర్జన్మ ఉండదని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. అందునా పూరీలో జగన్నాథ రథోత్సం మరింత విశిష్టమైందిగా భావిస్తారు. ఈ ఉత్సవాన్ని శతాబ్దాల తరబడి నిర్వహిస్తున్నా నిత్యనూతనమే. స్వామి నవనవోన్మేషుడు. జగములనేలే దేవదేవుడు సోదరసోదరీ సమేతంగా. ‘శ్రీ మందిరం వీడి జనం మధ్యకు రావడం, రోజులు తరబడి ఆలయానికి దూరంగా ఉండడం ఇక్కడి ప్రత్యేకత. ఊరేగింపునకు బయలుదేరిన రథం మరునాడు సూర్యోదయంలోగా యథాస్థానానికి చేరాలన్నది శాస్త్ర వచనం. కానీ పూరీ ఉత్సవంలో బయలుదేరిన రథాలు తొమ్మిది రోజుల తర్వాతే తిరిగి వస్తాయి. పూరీ రాజు స్వామికి తొలి సేవకుడు. ఆయన కిరీటాన్ని తీసి నేలమీద ఉంచి బంగారు చీపురుతో రథాన్ని శుభ్రపరచి మంచిగంధం నీటితో కడుగుతారు. రథాల ముందు పన్నీరు కళ్లాపి చల్లుతారు. ‘చెర్రాపహరా’అనే ఈ ప్రక్రియ విశిష్టమైనది.

చెల్లెమ్మ సు‘భద్రం’
ఏ ఆలయంలోనైనా ఉత్సవమూర్తులందరినీ ఒకే రథంలో తీసుకు వెళ్లడం సహజం. పూరీలో మాత్రం ముగ్గురు దేవతామూర్తులు జగన్నాథ, బలభద్ర, సుభద్రలను వేర్వేరు రథాల్లో ఊరేగిస్తారు. అన్నగారి రథం అగ్ర భాగాన ఉంటే ఆ తర్వాత చెల్లెలి రథం వెళుతుంది. జగన్నాథుని రథం వారిని అనుసరిస్తూ సోదరి సుభద్రను సు‘భద్రం’గా చూసుకునే తీరు, ‘చెల్లెలి’పై అనురాగాన్ని చాటిచెబుతుంది.

అశ్లీల పదార్చన
ఇతర క్షేత్రాల రథయాత్రల్లో కనిపించని దృశ్యాలు, వినిపించని మాటలు ఆక్కడ కనిపిస్తాయి. దోషంగా భావించే మద్యం పానాన్ని ఇక్కడ సాధారణంగా పరిగణిస్తారు. రథంలాగే సమయంలో అశ్లీల పద ప్రయోగం ఆచారంగా వస్తోంది. రథయాత్ర సందర్భంగా ‘జై జగన్నాథ...జై.జై జగన్నాథ’ నినాదాలతో పాటు అశ్లీల పదప్రయోగం ఉంటుంది. రథం ఆగినప్పుడు ఆ పదాలను ఉపయోగిస్తూ కొబ్బరికాయలు కొడుతుంటారు. ‘దాహుక’ అనే జగన్నాథ సేవకుడు ఇందు నిమిత్తం ప్రత్యేకంగా రథం వద్ద ఉంటాడు.

పరమాత్మకు ‘పథ్యం’
జగన్నాథ ఆరాధన శైలి మానవ జీవితచక్రాన్ని పోలి ఉంటుంది. ఆకలిదప్పులు, అనారోగ్యం, మమతలు, అభిమానాలు, అలకలు గోచరిస్తాయి. జ్యేష్ఠ పౌర్ణమి నాడు దేవస్నాన యాత్రలు ప్రారంభమవుతాయి. 108 బిందెల సుదీర్ఘ స్నానంతో మానవ సహజమైన అనారోగ్యం బారిన పడిన తిరిగి కోలుకునేందుకు రెండు వారాలు విశ్రాంతి తీసుకుంటారు. ఆ సమయంలో దైతపతులు అనే సవరలకు తప్పించి ఒడిశా మహారాజు సహా ఎవరికి స్వామివార్ల దర్శన భాగ్యం కలగదు. వీరు తమతమ సంప్రదాయాల ప్రకారం పూజలు నిర్వహిస్తారు. నిత్యం 64 రకాల పదార్థాలు ఆరిగించే స్వామికి ఆ సమయంలో ‘పథ్యం’గా కందమూలాలు, పండ్లు మాత్రమే నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు.

ప్రతి రథమూ ప్రత్యేమే!

  • జగన్నాథస్వామి రథాన్ని ‘నందిఘోష’ అంటారు దీని ఎత్తు 44 అడుగులు.పదహారు చక్రాలుంటాయి. తేరును తెలుపు, పసుపు వస్త్రాలతో అలంకరిస్తారు. రథాన్ని లాగే తాడును ‘శంఖచూడ నాగ’ ’ అంటారు.
  • బలభద్రుడి రథం ‘తాళధ్వజం’. 43 అడుగుల ఎత్తు. 14 చక్రాలు ఉంటాయి. రథాన్ని ఎరుపు, ఆకుపచ్చ వస్త్రాలతో అలంకరిస్తారు. రథానికి ఉపయోగించే తాడును ‘వాసుకీ నాగ’ అంటారు.
  • సుభద్ర రథాన్ని ‘దర్పదళన్‌’ అంటారు. ఎత్తు 42 అడుగులు. 12 చక్రాలు ఉంటాయి. ఎరుపు, నలుపు రంగుల వస్త్రాలతో అలంకరిస్తారు. దానికి వాడే తాడును ‘స్వర్ణచూడ నాగ’ అంటారు.
  • ప్రతి రథానికీ 250 అడుగుల పొడవు, ఎనిమిది అంగుళాల మందం గల తాళ్లను కడతారు.

ప్రసాదం-సర్వం జగన్నాథం
జగన్నాథుడు నైవేద్య ప్రియుడు. నిత్యం 64 రకాల పిండివంటలను కట్టెల పొయ్యి మీద తయారు చేస్తారు. ఆకుకూరలు, కూరగాయలతో ప్రత్యేకంగా తయారు చేసిన పదార్థాలను నివేదిస్తారు. ఆయన వంటశాల దేశంలోని అన్ని దేవాలయల్లో కన్నా పెద్దది. వంటలకు మట్టి పాత్రలనే వాడతారు వంటకు ఒకసారి వాడిన కుండలను మరోసారి వాడరు. వాటన్నిటిని సమీపంలోని ‘కుంభారు’ గ్రామస్థులు తయారు చేస్తారు.

ఇక్కడ కుండ మీద కుండ పెట్టి అన్నం వండే విధానం విచిత్రమే. కట్టెల పొయ్యిపై ఒకేసారి ఏడుకుండలను పెట్టి వండినా అన్ని కుండల్లోని పదారాలూ చక్కగా ఉడుకుతాయి. శ్రీమహాలక్ష్మి స్వయంగా వంటను పర్యవేక్షిస్తుందని భక్తుల విశ్వాసం.

ఈ ప్రసాదాన్ని ‘ఓబడా’ అని, ప్రసాద వినియోగ ప్రదేశాన్ని ‘ఆనందబజార్‌’ అనీ అంటారు. అన్నప్రసాదంతో పాటు ‘శుష్క ప్రసాదం’ తయారు చేస్తారు. దైవదర్శనానికి వచ్చేవారు అక్కడికక్కడ ప్రసాదాన్ని స్వీకరించడం అన్నప్రసాదం కాగా ఇంటివద్ద ఉన్నవారికి తీసుకువెళ్లేది శుష్కప్రసాదం. స్వామికి నివేదించిన అన్నప్రసాదం గల పెద్ద పళ్లాన్ని అర్చకులు (పండాలు) అక్కడ ఉంచగానే భక్తులు తమకు కావలసిన ప్రసాదాన్ని స్వయంగా స్వీకరిస్తారు. అన్నం, పప్పు అయ్యాక ఆ పక్కనే విశాలమైన మూతి ఉన్న పాత్రలో మజ్జిగ ఉంటుంది. ‘ఎంగిలి’ ప్రసక్తి ఉండదు. ‘సర్వం జగన్నాథం’ అనే మాట ఇక్కడ అలాగే పుట్టి ఉంటుంది.

‘నవ్య’త జగన్నాథుని ప్రత్యేకత
జగన్నాథ, సుభద్ర, బలభద్ర విగ్రహాల నుంచి అన్నీ నిత్య నూతనమే. దేవతామూర్తుల విగ్రహాలను ఏటా తయారు చేస్తారు. ఆలయ శిఖరంపై ఎగిరే ‘పతిత పావన’ పతాకాన్ని ప్రతి ఉదయం మార్చి కొత్తది ఎగురువేస్తారు.
ఇతర క్షేత్రాల్లో కంటే భిన్నంగా పూరీలో రథయాత్ర శూన్యమాసంగా పిలిచే ‘ఆషాఢం’లో జరుగుతుంది.
-డాక్టర్‌ ఆరవల్లి జగన్నాథస్వామి







పూరీ జ‌గ‌న్నాథుని దేవాలయం

ప్రపంచ ప్రఖ్యాత దివ్యధామం, పౌరాణిక మరియు చారిత్రక ప్రాధాన్యం కల పుణ్యక్షేత్రం, భారతదేశంలో గల ప్రముఖ వైష్ణవ క్షేత్రాలలో ముఖ్యమైనది మరియు చార్‌ధామ్‌లలో అత్యంత ప్రధానమైనది, అదే ఒడిషా రాష్ట్రంలో గల పూరీ దివ్య క్షేత్రం. ఇక్కడ శ్రీమహావిష్ణువు జగన్నాథుడి రూపంలో సోదరుడు బలభద్ర, సోదరి సుభద్రలతో కలసి కొలువు తీరి ఉన్నాడు.

పూరీ దేవాలయంలో మూల విరాట్‌ నుండి ప్రసాదం వరకు అంతా విశిష్టమే. దేవాలయాలలో మూలవిరాట్‌ విగ్రహాలు రాతితో మరియు ఉత్సవ విగ్రహాలు పంచలోహములతో తయారు చేయబడతాయి. కాని ఈ విశిష్ట దేవాలయంలో విగ్రహాలు చెక్కతో తయారు చేయబడతాయి. అదే విగ్రహాలు ఉత్సవమూర్తులుగా ఊరేగింపబడతాయి. ప్రసాదంగా ఇచ్చే అన్నం, పప్పు మొదలైనవి కుండలలో వండుతారు. ఇతర దేవాలయాలలో మాదిరిగా స్వామి తన దేవేరులతో కొలువై ఉండక, సోదరుడు బలభద్ర, సోదరి సుభద్రతో కొలువై ఉంటాడు. అందుకే ఈ ఆలయంసోదర ప్రేమకు ప్రతీకగా కీర్తి పొందింది.

ఆలయంలో చెక్క విగ్రహాల ప్రతిష్ట వెనుక అనేకానేక పురాణగాధలు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. ఒక కథనం ప్రకారం, ఉజ్జయిని పాలకుడైన ఇంద్రద్యుమ్నుడు అనే రాజుకు కలలో విష్ణుమూర్తి దర్శనమిచ్చి సముద్రంలో తేలియాడుచున్న వేపమానుతో జగన్నాథుని రూపంలో తన విగ్రహాన్ని చేయించమని కోరాడట. విగ్రహాలను చెక్కడానికి ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు ముందుకు వచ్చాడు. కాని తాను విగ్రహాలు చెక్కినపుడు ఎవరు లోపలికి రారాదని తలుపులు మూసుకున్నాడు. పదిహేను రోజులైనా శిల్పి బయటకి రాకపోవడంతో, అన్నపానీయాలు లేక ఆయన ఎక్కడ శుష్కించిపోతాడో అని భావించి, రాజమాత ఆదేశానుసారం తలుపులు తెరవగా, విగ్రహాలు అసంపూర్తిగా దర్శనమిచ్చాయి. శిల్పి అదృశ్యమైనాడు. సాక్షాత్తు శ్రీమన్నారాయణుడే శిల్పిగా వచ్చాడని భావించి, అసంపూర్తిగా ఉన్న ఆ విగ్రహాలనే రాజు ప్రతిష్టించాడని ప్రతీతి. అవయవ లోపం కలిగిన విగ్రహాలు అర్చనకు అనర్హం అని అంటారు. కానీ ఈ ‘నీలాచలం’ క్షేత్రంలో అదే ప్రత్యేకత. పూరీ జగన్నాథుడి రూపం దైవం చెక్కిన దారుశిల్పం.

ఆలయ నిర్మాణం:
జగన్నాథ ఆలయాన్ని 12వ శతాబ్ధంలో కళింగ పాలకుడైన అనంతవర్మన చోడ గంగాదేవ నిర్మించగా, ఆ తర్వాత కాలంలో అనంగ భీమదేవి పునర్నించాడని తెలుస్తోంది. ఆలయం మొత్తం కళింగ శైలిలో నిర్మితమైనది.

పూరీ ఆలయం నాలుగు లక్షల చదరపు అడుగుల వైశాల్యంలో నిర్మించబ డింది. సుమారు 120 ఉపాలయాలు ఉన్నాయి. అమోఘమైన శిల్ప సంపదతో భారతదేశలోని అద్భుత కట్టడాలలో ఒకటిగా చెబుతారు. ఆలయంలో విష్ణువుకు చెందిన ‘శ్రీచక్ర’ ఎనిమిది ఆకుల చక్రంగా నిర్మించబడింది. దీనినే ‘నీలిచక్ర’ అనికూడా అంటారు. ధ్వజస్తంభం ఎత్తైన రాతి దిమ్మపై నిర్మించబడింది. ఇది గర్భగుడి కన్నా ఎత్తులో ఉంటుంది. తూర్పు ముఖంగా ఉం డే ఆయల ముఖ ద్వారాన్ని సింహ ద్వారం అంటారు. మిగిలన మూడు పక్కల ఉన్న ద్వారాలని ‘హాథీ ద్వారా’ (ఏనుగు), ‘వ్యాఘ్రద్వార'(పులి), ‘అశ్వద్వార'(గుఱ్ఱ ం) లుగా పిలుస్తారు. ప్రధానమైన సింహద్వారం ‘బడోదండో’ గా పిలిచే పెద్ద వీధికి దారి చూపుతుంది. ‘బాయిసిపవచ’ అంటే 22 మెట్లు ఆలయ ముఖ ద్వారానికి దారి చూపుతాయి.

జగన్నాథుడు విష్ణువు రూపంగా కొలువుబడుచున్నాడు. కానీ ఈ ఆలయంలోని కొన్ని విగ్రహాలను శివ రూపమైన భైరవ, శివపత్ని విమలగా కొలుస్తారు. ఇక్కడ అమ్మవారు 17వ శక్తిపీఠ ం విమలదేవిగా పూజలందుకుంటోంది. పూరీ జగన్నాధ శ్రీక్షేత్ర సంస్కృతి సాంప్రదాయాలు హైందవంలో శివ-శక్తి-వైష్ణవ తత్వాలకు ప్రతీకగా నిలుస్తాయి. అందుకే ఈ క్షేత్రం భక్తుల నీరాజనాలందుకుంటోంది. ప్రతి హిందువు జీవింలో ఒక్కసారైనా దర్శించుకోవలసిన దివ్యక్షేత్రం పూరీ. అలాగే ఈ క్షేత్రం బౌద్ధ, జైన మతాల్లలోని అంశాల మేలు కలయికగా ఏర్పడినట్టు చెబుతారు. గణ గణ మ్రోగే గంటలు, 65వ అడుగుల ఎత్తయిన పిరమిడ్‌ నిర్మాణం, వివరంగా చెక్కబడిన గోడలు, కృష్ణుడు యొక్క జీవితాన్ని చిత్రీకరిస్తున్న స్తంభాలు అసంఖ్యాక భక్తులను ఆకర్షిస్తున్నాయి.

ఈ దేవాలయాన్ని భగవత్‌ శ్రీరామానుజాచార్యుల వారు, ఆదిశంకరాచార్యుల వారు వంటి ఎందరో మతాచార్యులు సందర్శించారు. జగన్నాథస్వామి ఎప్పుడు తన కళ్ళెదుటే కదలాడాలని స్తుతించారు శంకరాచార్యులు. శంకరాచార్యుల వారు ఇక్కడ గోవర్ధన పీఠాన్ని స్థాపిస్తే, రామానుజాచార్యులు ఎన్నో వైష్ణవ మఠాలను స్థాపించారు. గురునానక్‌, కబీర్‌, తులసీదాస్‌ కూడా ఈ ఆలయాన్ని దర్శించిన ఆధారాలున్నాయి.

పూరీ జగన్నాథుడి ఆలయ గోపురం అంచు మీద సుదర్శన చక్రం దర్శనమిస్తుంది. దీనిపై పసుపు జెండా ఎగురుతూ ఉంటుంది. దీనిలోని ఎరుపు రంగు జగన్నాథుడు ఆలయంలో ఉన్నాడని సూచిస్తుందని భావిస్తారు. ఆలయంలో విశేష పూజలు నిర్వహిస్తారు. ప్రతియేటా ‘అక్షయ తృతీయ’ రోజున జరిగే చందనయాత్ర రథాల నిర్మాణాన్ని మొదలుపెట్ట డాన్ని సూచిస్తుంది. జ్యేష్ఠ పౌర్ణమినాడు స్నానయాత్ర పేరుతో ప్రతిమలకు స్నానం చేయించి అలంకరిస్తారు. అలాగే వసంత కాలంలో ‘డోల యాత్ర’, వర్షాకాలంలో ‘ఝలన్‌ యాత్ర’ వేడుకలను నిర్వహిస్తారు. పంచాంగం ప్రకారం ప విత్రోత్సవం, దమనక ఉత్సవాన్ని జరుపుతారు. అలాగే కార్తీక, పుష్య మాసాలలో ప్రత్యేక వేడుకలను నిర్వహిస్తారు.

రథయాత్ర
పూరీ జగన్నాథ ఆలయం రథయాత్రకు ప్రసిద్ధి. జగన్నాథ రథయాత్ర శ్రీకృష్ణుడు గోకులం నుంచి మధురకు చేసే యాత్రగా పరిగణించబడుతుంది. రథోత్సవం అంటే సాక్షాత్తు ఆ భగవంతుడు భక్తులను వె తుక్కుంటూ రావడం. కృష్ణుడు భక్తజన సమ్మోహనుడు. నరులతో అత్యంత సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటం వలన నర నారాయణుడయ్యాడు. అందువలన జగన్నాథ రథోత్సవానికి భక్తులు పోటెత్తుతారు. ప్రపంచంలో అసంఖ్యాక భక్త జనం పాల్గొనే ఉత్సవాలలో ఈ రథోత్సవానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఆలయంలోకి అన్య మతస్థులకు ప్రవేశం నిషేధం. తన దగ్గరకు రాలేని వారి కోసం ఆ జగన్నాథుడు వీధులలో ఊరేగింపుగా వచ్చి అందరికి దర్శన భాగ్యం కలిగిస్తాడన్నది నమ్మకం. ఈ రథోత్సవాన్ని తిలకించి తరించడానికి కుల, మత, వర్గ విభేధాలను మరచి దేశవిదేశాల నుంచి అశేష జనవాహిని తరలి వస్తుంది. ఇసుక వేస్తే రాలనంత జనసంద్రంతో పూరీ నగరం కిటకిటలాడుతుంది.

పూరీలో రథయాత్ర సందర్భంగా అంగరంగ వైభవంగా ఉత్సవాలు నిర్వహిస్తారు. జ్యేష్ఠ పౌర్ణమినాడు జరిగే స్నాన పౌర్ణమి లేదా అభిషేకాల పౌర్ణమితో ఉత్సవాలు మొదలవుతాయి. ఆషాఢ శుద్ధ పాడ్యమి నాడు నేత్రోత్సవం, విదియనాడు రథయాత్ర, ఏకాదశినాడు బహుదా రథయాత్ర లేదా మారు రథయాత్ర (అనగా రథాలు తిరిగి ఆలయానికి చేరుకోవడం) నిర్వహిస్తారు.

రథోత్సవం ప్రారంభానికి ముందు జ్యేష్ఠ పౌర్ణమి నాడు 108 బిందెల పుణ్యజలాలతో దేవతా మూర్తులకు అభిషేకం చేస్తారు. ఈ సుదీర్ఘ స్నానంతో వారు అనారోగ్యం బారిన పడి, తిరిగి కోలుకొనేవరకు రెండు వారాల పాటు విశ్రాంతి తీసుకుంటారు. ఆ సమయంలో దర్శనాన్ని నిలిపివేస్తారు. 56 రకాల ప్రసాదాలు ఆరగించే స్వామికి, ఆ సమయంలో పథ్యంగా కందమూలాలు, పండ్లు మాత్రమే నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు. తిరిగి ఆషాఢ శుద్ధ పాడ్యమి నాడు ఆలయ ప్రవేశంతో నేత్రోత్సవం జరిపి యథాప్రకారం నైవేద్యం సమర్పిస్తారు. స్నాన పౌర్ణమి, నేత్రోత్సవం వంటి ఉత్సవాలు ఇంట్లోని విగ్రహాలకు చేయడం ఒడిషావాసులకు ఆనవాయితీ. స్నాన పౌర్ణమినాడు వి గ్రహాలకు అభిషేకం చేసి, వాటికి కొత్తగా రంగులు వేసి అలంకరిస్తారు.

రథయాత్రకు ఉపయోగించే రథాలను ప్రతి సంవత్సరం కొత్తగా తయారుచేస్తారు. జగన్నాథుడు ఊరేగే రథాన్ని ‘నందిఘోష్‌’ లేదా ‘గరుడధ్వజ’ అంటారు. 45 అడుగుల ఎత్తుతో, 832 దుంగలతో చేయబడి, 16 చక్రాలు కలిగి ఉంటుంది. నందిఘోష్‌ చతుర్వేదాలకు ప్రతీకగా 4 గుర్రాలు పూన్చబడి ఉం టాయి. బలభద్రుని రథం ‘తాళధ్వజ్‌’ 44 అడుగుల ఎత్తుతో, 14 చక్రాలతో చతుర్యుగాలకు ప్రతీకగా నాలుగు గుర్రాలు లాగుతూ ఉంటాయి. సుభద్ర రథం ‘దర్పదళన్‌’ 43 అడుగుల ఎత్తుతో 12 చక్రాలతో ఉంటుంది. అక్షయ తృతీయ రోజున ర థాల తయారీ మొదలుపెడతారు. ఈ రథాలను ఆగమశాస్త్రం ప్రకారం నిర్మిస్తారు. 1072 కొయ్య దుంగలతో 120 మంది పనివారు రథాల తయారీలో పాలుపంచుకుం టారు.

ఆషాఢ శుద్ధ విదియనాడు ప్రారంభమయ్యే రథయాత్రలో జగన్నాథ, బలభద్ర, సుభద్రలు వేరు వేరు రథాలు అధిరోహిస్తారు. గర్భాలయంలో రత్న సిహాసనం పై కొలువై ఉన్న జగన్నాథుడిని , సోదరుడు బలభద్ర, సోదరి సుభద్ర దేవి దేవతామూర్తులను ఆలయ సిం హద్వారం గూండా తీసుకొచ్చి అందంగా అలంకరించినటువంటి రథాలలో ఉంచి ఊరేగిస్తారు. జగన్నాథుడు నల్లని ముఖారవిందం, పెద్ద పెద్ద కళ్ళతో, బలభద్రుని ముఖం తెల్లని వర్ణంతో, సుభద్ర ముఖం పసుపు వర్ణంతో భక్తులకు కనువిందు చేస్తాయి.

యాత్ర ప్రారంభానికి ముందు రథాన్ని, అక్కడి ప్రాంతాన్ని పూరీ రాజకుటుంబానికి చెందిన రాజు బంగారు చీపురుతో శుభ్రం చేస్తాడు. రాజైనా భగవంతుని ముందు సేవకుడే అని తెలిపేందుకు అనాదిగా ఈ ఆచారాన్ని పాటిస్తుండడం విశేషం. రుథయాత్ర సాగే వీథిని ‘బొడోదండో’ అని అంటారు. యాత్ర సుమారు 3 కి.మీ. మేర సాగుతుంది. ముందు బలభద్రుని రథం సాగుతుండగా, తరువాత సుభద్ర రథం దాన్ని అనుసరిస్తూ జగన్నాథ రథం సాగుతుంది. సోదరికి రక్షణగా ఆమె వెనుక జగన్నాథుడు పయనిస్తాడు. జగన్నాథ రథయాత్ర సాగుతుండగా ప్రత్యక్షంగా వీక్షించే లక్షలాది మంది భక్త జన తన్మయత్వం చెప్పనలవి కాదు. ‘రథస్తం జగన్నాథం దృష్ట్వా, పునర్జన్మ నభిద్యతే’ అంటే జగన్నాథ రథయాత్రను ప్రత్యక్షంగా వీక్షిస్తే పునర్జన్మ ఉండదని నమ్మకం. నేరుగా దర్శిచుకోలేనివారు ‘నీలాచల నివాసాయ నిత్యాయ పరమాత్మనే | సుభద్రాప్రాణనాథాయ జగన్నాథాయ మంగళమ్‌||’ అనే శ్లోకాన్ని జపించవచ్చు. దేశవిదేశాల నుంచి కుల, మత, వర్గ విబేధాలు మరచి తరలి వచ్చే భక్తజనం జగన్నాథుని రథాన్ని లాగడానికి పోటీ పడతారు.

రథయాత్ర ‘గుండీచ’ మందిరం వరకు కొనసాగుతుంది. గుండీచ జగన్నాథుడి పెంపుడు తల్లి. గుండీచ మందిరంలో బసచేసి, తొమ్మిదవ నాడు అంటే ఏకాదశి రోజున ఆలయానికి తిరిగి ప్రయాణమవుతారు జగన్నాథ, బలభద్ర, సుభద్రలు. ఈ తిరుగు రథయాత్రను ‘బహుడా’ రథయాత్ర అని అంటారు. విగ్రహాలు తిరిగి ఆలయంలో ప్రవేశించే సమయంలో, తనను నిర్లక్ష్యం చేసి యాత్రకు తీసుకు వెళ్ళనందున అలిగిన మహాలక్ష్మి జగన్నాథుడు మందిరంలోకి రాకుండా నిలువరిస్తుంది. స్వామి వారు కొన్ని మధుర ఫలాలతో ఆమెను ప్రసన్నం చేసుకొని మందింరంలోకి ప్రవేశిస్తాడని కథనం. ప్రస్తుతం జగన్నాథుడు ఆలయ ప్రవేశం చేసే సమయంలో జాతర రూపంలో మహాలక్ష్మిని శాంతపరుస్తారు. అంతట విగ్రహరూపంలో ద్వారం తలుపుల పై ఉన్న మహాలక్ష్మి జ గన్నాథ, బలభద్ర, సుభద్ర ఆలయ ప్రవేశానికి అనుమతిస్తూ ఆలయానికి చేరిన దేవతా మూర్తలకు వన మధుర పదార్థాలని నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు. అనతరం జగన్నాథస్వామి బంగారు జలతారు వస్త్రాలు ధరించి భక్తులకు పున:దర్శన ప్రాప్తం కల్పిస్తారు.

పూరీ ప్రసాదం కూడ అత్యంత విశిష్టమైనది. అద్భుత రుచి కలిగి ఉంటుంది. నూనె చుక్క వాడకుండా మట్టికుండలను ఒక దానిపై ఒకటి పెట్టి అన్నాన్ని, పప్పుని ఉడకబెట్టి ప్రసాదాన్ని తయారుచేస్తారు. ప్రసాదానికి ఇంతటి రుచిరావడానికి గల కారణం సాక్షాత్తు శ్రీమహాలక్ష్మి పర్యవేక్షణలో తయారు కావడమేనని నమ్ముతారు.

నవకళేబరోత్సవం
జగన్నాథ విగ్రహాల తయారీకి, రథాల నిర్మాణానికి ఒక ప్రత్యేక విధానముంది. ప్రతి పన్నెండేళ్ళ నుంచి పందొమ్మిదేళ్ళ కొకసారి ఏ సంవత్సరంలో అయితే ఆషాఢ మాసం రెండు సార్లు వస్తుందో (అధిక ఆషాఢం), ఆ సంవత్సరం నవకళేబరోత్సవం పేరుతో విగ్రహాలు మారుస్తారు. ప్రత్యేక లక్షణాలు కలిగిన వేపమానును విగ్రహాల తయారీకి ఉపయోగిస్తారు. అటువంటి ప్రత్యే వేపమానును ‘‘దారుబ్రహ్మ” అని పిలుస్తారు. అనాదిగా వస్తున్న నమ్మకం ప్రకారం ‘కాకత్‌పురా మంగళాదేవి’ జగన్నాథ ఆలయ పూజారులకు కలలో దర్శనమిచ్చి ‘‘దారుబ్రహ్మ” అని లభించే స్థలాన్ని సూచిస్తుంది. ఆ సూచన ప్రకారం నాలుగు దారు బ్రహ్మలు గుర్తించి, వాటితో విగ్రహాల తయారీ చేపడతారు. ఆగమ జ్యోతిష్యగ్రహగతుల లెక్కల అనుసారం పాత మూర్తులను ఖననం చేసి వాటి స్థానే కొత్తవి చేర్చడం జరుగుతుంది. కాని జగన్నాథుని నాభి బ్రహ్మం మాత్రం పాత విగ్రహ ం నుంచి కొత్త విగ్రహానికి అమర్చబడుతుంది. విష్ణు పురాణానుసారం విష్ణువు నాభి నుంచి బ్రహ్మ పుడతాడు (ఆవిర్భవిస్తాడు). అందుకే విగ్రహాలు మార్చినా, జగన్నాథుని నాభి భాగాన్ని అలాగే ఉంచుతారు. ఆదివాసీ వంశస్థులైన ‘దైతపతులు’ ఆలయంలో జరిగే పూజలో పాల్గొంటారు. దైతపతులే కొత్త దేవతా మూర్తులకు ప్రాణ ప్రతిష్ఠ గావిస్తారు. ఇది జరిగిన మూడు రోజుల తరువాత ప్రపంచ ప్రఖ్యాత రథ యాత్రను నిర్వహిస్తారు.

నీలాచల నివాసాయ | నిత్యాయ పరమాత్మనే ||
సుభద్రాప్రాణనాథాయ | జగన్నాథాయ మంగళమ్‌||

గూడూరు శ్రీ‌క్ష్మి









Heading

పూరీజగన్నాథ స్వామికి సంబంధించినటువంటి పురాణాలలో క్షేత్ర చరిత్రలలో ఒక అద్భుతమైన విషయం ఉన్నది. ఒకప్పుడు కర్ణాటక దేశానికి చెందినటువంటి ఒక మహాగణపతి భక్తుడు శ్రీక్షేత్రానికి వెళ్ళాడు.  ఏ భక్తులమైనా ఏ దేవతా క్షేత్రానికైనా వెళతాం కదా! భేదం లేదు కానీ ఇష్టం గణపతి అంటే. విష్ణు క్షేత్రమైన ఆ పూరీ క్షేత్రానికి వెళ్ళారట స్వామి దర్శనం కోసం. వెళ్ళి మనస్సులో గణపతిని ధ్యానిస్తున్నాడు. జగన్నాథ స్వామిని చూసి నమస్కారం చేస్తూండగా ఆ జగన్నాథుడు గణపతిగా కనపడి తొండం చాచి అతనిని చుట్టి తనలోపలికి లీనం చేసుకున్నాడట. ఇప్పటికీ దానికి తార్కాణంగా దానికి కథ చెప్పడమే కాకుండా జ్యేష్ఠ శుద్ధ పాడ్యమినాడు స్వామి వారికి గణపతి అవతారం వేస్తారు జగన్నాథ స్వామికి. గణపతి ముఖం పెట్టి వేస్తారు. దీనిని బట్టి గణపతికీ, విష్ణువుకూ వాళ్ళు అభేదాన్ని పాటిస్తూ అది వాళ్ళు తరువాత జరుపబోయే రథయాత్రకి నెలముందు చేస్తారీపని. అదంతా నిర్విఘ్నంగా జరగడం కోసం "విష్ణు స్వరూపుడైన గణపతి, గణపతి స్వరూపుడైన విష్ణువు మాకు సహకరించవయ్యా" అని ప్రార్థన చేస్తారు. అప్పుడు స్వామికి నేత్రాలను ప్రక్షాళన (కన్ను కడగడం అంటారక్కడ) చేసి అవతారం వేసి స్వామిని చీకటి కొట్లో పెట్టి తలుపువేస్తారు. మళ్ళీ రథయాత్రకు పూర్వకాలంలో తీయడం జరుగుతుంది. ఇదంతా అక్కడ జరిగే ఆచారం. గణపతి విష్ణువు స్వరూపం అని తెలిశాక శుక్లాంబరధరం విష్ణుం మరింత స్పష్టంగా మనకి అర్థమౌతుంది. ఇలా బ్రహ్మరుద్రవిష్ణు గణాలకి పతియైన కారణంగా స్వామివారికి గణేశుడని పేరిచ్చారు.








జగన్నాథుడు అందరివాడు

పూరీ శ్రీక్షేత్రంలో వెలసిన శ్రీ జగన్నాథుడు అందరివాడు. ఎక్కడో అల్లంత దూరాన కొండలపై కాకుండా, భక్తులకు చేరువగా సముద్ర తీరానికి కూతవేటు దూరంలో వెలసిన దేవదేవుడు జగన్నాథుడు. ఆలయానికి రాలేని భక్తులకు కన్నుల పండుగ చేసేందుకు ఏడాదికి ఒకసారి సోదరీ సోదర సమేతంగా రథమెక్కి పూరీ పురవీధుల్లో ఊరేగుతాడు. జగన్నాథ, బలభద్ర, సుభద్రల రథాలు పూరీ బొడొదండొలో (పెద్దవీధి) ముందుకు సాగుతూ ఉంటే, ఆలయాలే కదలి వస్తున్నాయా అనిపిస్తుంది. దూరం నుంచి చూస్తే ఈ రథాల పైభాగం ఆలయ గోపురాల్లానే గోచరిస్తాయి.

స్నానపూర్ణిమతో ప్రారంభం
పూరీ శ్రీక్షేత్రంలో నిత్యం వేడుకలు, తరచు పండుగలు, పర్వదినాలు జరుగుతూనే ఉంటాయి. అందుకే ఇక్కడ ‘బారొ మాసొ తేరొ పొర్బొ’ (పన్నెండు నెలలు... పదమూడు పండుగలు) అనే నానుడి స్థిరపడింది. జ్యేష్ఠపూర్ణిమ రోజున జగన్నాథుడికి స్నానం చేయిస్తారు. దీనినే స్నానపూర్ణిమ అంటారు. స్నానపూర్ణిమ రోజు నుంచే రథయాత్ర వేడుకలకు సన్నాహాలు మొదలవుతాయి. స్నానపూర్ణిమ రోజున గర్భగుడిలోని మూలవిరాట్టులైన దారువిగ్రహాలను బయటకు తెచ్చి, ఆలయం తూర్పువైపు ప్రహారీగోడ వద్ద స్నానం చేయిస్తారు. ఈ స్నానానికి ఆలయంలోని ‘సునా కువా’ (బంగారుబావి) నుంచి తోడితెచ్చిన 108 కుండల నీటిని వినియోగిస్తారు.

ఈ స్నానం తర్వాత జగన్నాథుడు జలుబు, జ్వరంతో బాధపడతాడంటారు. అందుకే రెండు వారాల పాటు చీకటి గదిలో ఉంచేసి, దైతాపతులు పసర్లు, మూలికలతో చికిత్స చేస్తారు. ఈ తతంగం జరిగే రెండు వారాల్లో ఆలయ గర్భగుడిలో మూలవిరాట్టుల దర్శనం లభించదు. మూలవిరాట్టుల పీఠంపై జగన్నాథ, బలభద్ర, సుభద్రల పటచిత్రాన్ని ఉంచి పూజలు చేస్తారు. రెండు వారాల చికిత్స తర్వాత తేరుకున్న జగన్నాథుడు రథారూఢుడై గుండిచా మందిరానికి బయలుదేరుతాడు.

నయనానందకరం రథయాత్ర వేడుక
పూరీలో అంగరంగ వైభవంగా జరిగే రథయాత్ర వేడుక నయనానందకరంగా సాగుతుంది. ఆషాఢ శుద్ధి విదియ నాడు జగన్నాథ, బలభద్ర, సుభద్రలు రథాలపై తమ పిన్నిగారి ఇల్లయిన గుండిచా మందిరానికి బయలుదేరుతారు. జగన్నాథుడి రథం పేరు ‘నందిఘోష్’ కాగా, బలభద్రుడి రథం ‘తాళధ్వజ’, సుభద్ర రథం ‘దర్పదళన్’. నందిఘోష్ అన్నిటి కంటే ఎత్తుగా ఉంటుంది. దీని ఎత్తు 44.2 అడుగులు. ‘తాళధ్వజ’ ఎత్తు 43.3 అడుగులు, ‘దర్పదళన్’ ఎత్తు 42.3 అడుగులు. రథయాత్ర రోజున జగన్నాథ, బలభద్ర, సుభద్రల విగ్రహాలను సంప్రదాయబద్ధంగా అలంకరిస్తారు. ముందే సిద్ధం చేసిన రథాలను పూరీ రాజు స్వయంగా చీపురుపట్టి శుభ్రపరుస్తారు.

రథాలను శుభ్రపరచడం పూర్తయ్యాక భారీ దారువిగ్రహాలను మోసుకుంటూ రథాలపైకి తరలిస్తారు. విగ్రహాలను రథాలపైకి తరలించే కార్యక్రమాన్ని ‘పొహాండి’ (పాండోజనం) అంటారు. రథాలపైకి చేరిన విగ్రహాలకు పూజారులు శాస్త్రోక్తంగా పూజలు చేస్తారు. రథాలకు కట్టిన పొడవాటి మోకులను భక్తులు లాగుతారు. భక్తులు రథాలు లాగుతుండగా రథాలపై పూజారులతో పాటే ఉండే ‘డకువా’లు జేగంటలు మోగిస్తూ జగన్నాథుడిపై నిందాస్తుతులతో కీర్తనలు అందుకుంటారు. రథయాత్ర సాగుతున్నంత సేపు పూరీ బొడొదండొ (పెద్దవీధి) లక్షలాది మంది భక్తజనసందోహంతో కిటకిటలాడుతుంది.

దేశం నలుమూలల నుంచే కాకుండా, విదేశాల నుంచి కూడా పెద్దసంఖ్యలో భక్తులు ఈ యాత్రలో పాల్గొంటారు. రథయాత్ర మరునాటికి మూడు రథాలూ గుండిచా మందిరానికి చేరుకుంటాయి. గుండిచా మందిరంలో సుభద్రా బలభద్రుల సమేతంగా జగన్నాథుడు ఆషాఢ శుద్ధ దశమి వరకు కొలువు దీరుతాడు. గుండిచా మందిరంలో ఉన్నన్నాళ్లూ జగన్నాథుడు దశావతారాల వేషాల్లో భక్తులకు దర్శనమిస్తాడు. ఆషాఢ శుద్ధ దశమి రోజున జగన్నాథుడు శ్రీక్షేత్రం వైపు తిరుగు ప్రయాణం ప్రారంభిస్తాడు.

ఈ తిరుగు ప్రయాణాన్ని ‘బాహుడా’ (మారు రథయాత్ర) అంటారు. ఆషాఢ పూర్ణిమ నాటికి శ్రీక్షేత్రానికి చేరుకుంటాడు. ఆ రోజున జగన్నాథుడు స్వర్ణాలంకార వేషంతో (సునా బెసొ) భక్తులకు దర్శనమిస్తాడు. జగన్నాథుడి స్వర్ణాలంకార దర్శనంతో రథయాత్ర వేడుకలు పరిసమాప్తమవుతాయి.

ఊరూవాడా రథాల వేడుక
పూరీలోనే కాదు, ఒడిశా రాష్ట్రంలో ఊరూరా రథయాత్ర వేడుకలు అంగరంగ వైభవంగా జరుగుతాయి. ఆలయాల పరిధిలో జరిగే రథయాత్ర వేడుకలు సంప్రదాయబద్ధంగా జరుగుతాయి. అయితే, ఊళ్లల్లో చిన్నారులు సైతం చిన్న చిన్న రథాలపై జగన్నాథుడిని వీధుల్లో ఊరేగిస్తూ సంబరాలు చేసుకుంటారు. జేగంటలు, తప్పెట్లు మోగిస్తూ తమకు తోచిన రీతిలో పూజలు చేసేస్తూ ఉంటారు. నచ్చిన చిరుతిళ్లను నైవేద్యంగా పెడుతూ ఉంటారు.

ఇతర దేవతలను ఇలా ఇష్టమొచ్చిన రీతిలో పూజించడానికి పిల్లలకు అనుమతి ఉండదు. అయితే, అందరివాడైన జగన్నాథుడి విషయంలో ఎలాంటి ఆంక్షలు, నియమ నిబంధనలు ఉండవు. జగన్నాథుడిని ఎవరైనా పూజించవచ్చు, ఎలాగైనా పూజించవచ్చు. అందుకే ‘సర్వం శ్రీజగన్నాథం’ అనే నానుడి వ్యాప్తిలోకి వచ్చింది.

ఛప్పన్న భోగాల నైవేద్యం
జగన్నాథుడు నైవేద్య ప్రియుడు. అనుదినం స్వామికి ఛప్పన్న (యాభయ్యారు) భోగాలను నివేదిస్తారు. ఈ నైవేద్యాల కోసం పూరీ శ్రీమందిరంలో అనునిత్యం వంటలు సాగుతూనే ఉంటాయి. కట్టెల పొయ్యలపై కుండలలో వంటకాలు వండుతారు. దివ్యధామమైన పూరీలో నివేదించే ప్రసాదాన్ని ‘ఒభొడా’ అంటారు. వడ్డించడాన్ని ఒరియాలో ‘భొడా’ అంటారు. మహాప్రసాదాన్ని వడ్డించరు. అందుకే దీనికి ‘ఒభొడా’ అనే పేరు వచ్చింది. పూరీ ఆలయంలో ఈ నైవేద్యాల తయారీ కోసం 752 కట్టెపొయ్యలు నిరంతరం వెలుగుతూనే ఉంటాయి.

నాలుగు వందల మంది పాకప్రవీణలు అలుపెరగకుండా గరిటెలు తిప్పుతూనే ఉంటారు. పూరీ ఆలయ ప్రాంగణంలోని ఆనంద్‌బజార్‌లో ఈ ప్రసాదాలను కుండల్లో పెట్టి భక్తులకు విక్రయిస్తారు. ఛప్పన్న భోగాలను ఎందుకు నివేదిస్తారనే దానిపై ఆసక్తికరమైన గాథ ప్రచారంలో ఉంది. శ్రీకృష్ణుడు రోజుకు ఎనిమిదిసార్లు తినేవాడట. ఇంద్రుడు రాళ్లవాన కురిపించినప్పుడు గోవులు, యాదవుల రక్షణ కోసం గోవర్ధనగిరి ఎత్తిన కృష్ణుడు ఏడురోజులు భోజనం చేయకుండా ఉండిపోయాడట. ఇంద్రుడికి బుద్ధి చెప్పి గోవర్ధనగిరిని కిందకు దించిన కృష్ణుడికి యాదవులందరూ 56 పదార్థాలను సమర్పించారట. అందుకే కృష్ణుడి రూపమే అయిన జగన్నాథుడికి పూరీలో 56 పదార్థాలను నివేదించడం ఆచారంగా వస్తోందని చెబుతారు.




No comments:

Post a Comment