Tuesday, 11 December 2018

బృహదీశ్వరాలయం B









అణువణువూ అద్భుతం
బృహదీశ్వరాలయం


‘‘గుడులూ గోపురాలకు పేరొందిన తమిళనాడు రాష్ట్రాన్ని సందర్శించాలనుకునే వాళ్లకు ముందుగా గుర్తొచ్చేది తంజావూరులోని బృహదీశ్వరాలయం. ప్రపంచ వారసత్వ సంపదల్లో ఒకటైన ఆ ఆలయం గురించి ఎంత చెప్పినా తక్కువే’’ అంటూ అక్కడి విశేషాలను మనతో పంచుకుంటున్నారు హైదరాబాద్‌కు చెందిన డాక్టర్‌ మల్లాది కృష్ణానంద్‌.

బృహదీశ్వరాలయం గురించి ఎప్పటి నుంచో విని ఉండటంతో ఆ ఆలయాన్ని సందర్శించేందుకు తంజావూరు బయలుదేరాం. చెన్నై నుంచి మదురై వెళ్లే మార్గంలో ఉంది తంజావూరు. తిరుచిరాపల్లి నుంచీ వెళ్లొచ్చు. చోళుల రాజధాని నగరమే తంజావూరు. ఒకప్పుడు ఈ ప్రాంతం తంజా అనే రాక్షసుడి చేతిలో ఉండేదనీ అతను విష్ణుమూర్తి చేతిలో మరణిస్తూ ఈ నగరానికి తన పేరు పెట్టాలని కోరడంతో ఆ పేరు వచ్చిందనేది ఓ కథనం. మొదటి చోళరాజైన రాజరాజ చోళుడు క్రీ.శ.985-1012 మధ్య కాలంలో ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించాడు. ఆయన గొప్ప పరాక్రమవంతుడే కాదు, కళాభిమాని కూడా. మదురై నుంచి శ్రీలంక వరకూ రాజ్యాన్ని విస్తరింపజేశాడు. తన విజయానికి గుర్తుగా తంజావూరులో బృహదీశ్వరాలయాన్ని కట్టించాడు. అదీ క్రీ.శ.1004లో ప్రారంభించి 1009కల్లా అంటే కేవలం ఐదు సంవత్సరాల వ్యవధిలో కట్టించాడు. ఆలయ నిర్వహణకు ప్రత్యేక భూములు కేటాయించి, దేవాలయ నిధిని ఒకదాన్ని ఏర్పాటుచేసిన ఘనత కూడా చోళరాజులదే. దేవాలయాలను విద్యా సాంస్కృతిక కేంద్రాలుగానూ ప్రజా సమావేశ మందిరాలుగానూ తీర్చిదిద్దడం వీళ్ల నుంచే ప్రారంభమైందట.

ముందుగా తంజావూరులో దిగగానే బృహదీశ్వరాలయానికి బయలుదేరాం. సుమారు 48 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఉన్న ఈ ఆలయాన్ని చూడ్డానికి రెండు కళ్లూ చాలవనే చెప్పాలి. బృహ అంటే పెద్ద అని అర్థం. ద్రవిడ వాస్తుశైలిలో నిర్మించిన ఈ ఆలయం మనదేశంలోనే అతిపెద్ద దేవాలయాల్లో ఒకటి. చోళరాజులు శైవభక్తులు. వీరి కాలంలో తమిళనాట శైవ మతం చక్కగా విలసిల్లింది. ఆలయంలోకి వెళ్లగానే గర్భగుడిలో 13.5 అడుగుల ఎత్తున్న ఏకశిలా శివలింగం దర్శనమిస్తుంది. ఏకశిలతో అంత పెద్ద శివలింగాన్ని రూపొందించడం అరుదు. అర్చకస్వాములు రెండు అంతస్తుల్లో నిర్మించిన మచ్చుపై నుంచి స్వామికి అభిషేకం, ఇతర పూజలు నిర్వహిస్తారు. శివలింగానికి ఎదురుగా పంతొమ్మిది అడుగుల పొడవూ, ఎనిమిది అడుగుల వెడల్పూ, పన్నెండు అడుగుల ఎత్తూ ఉన్న అతి పెద్ద నందీశ్వరుడు దర్శనమిస్తాడు. 20 టన్నుల నల్లని గ్రానైట్‌ రాయితో- అంటే ఏకశిలతోనే ఈ నందిని కూడా నిర్మించడం విశేషం. ఇది దేశంలోని రెండో అతిపెద్ద ఏకశిలా నంది. మొదటిది అనంతపురం జిల్లాలోని లేపాక్షి బసవేశ్వరుడు అన్నది తెలిసిందే.

ఆలయం... అద్భుతనిలయం!
క్రేనుల్లాంటి భారీ మెషీన్ల సాయం లేకుండా ఆ రోజుల్లో 13 అంతస్తుల్లో నిర్మించిన ఆలయం అద్భుతంగా అనిపిస్తుంది. నేలమీద నుంచి 216 అడుగుల ఎత్తులో ఉన్న ఈ దేవాలయం నుంచి జారిపడిన వానచినుకులన్నీ భూగర్భంలో ఇంకేలా చేయడం మరో అద్భుతం. ఇంత ఎత్తైన నిర్మాణానికి పునాది కేవలం ఒకట్రెండు అడుగులు మాత్రమేనని చరిత్రకారులు చెబుతున్నారు. ఇది ఆనాటి నిర్మాణకౌశలానికి ప్రత్యక్షసాక్ష్యం. ఈ ఆలయం మొత్తాన్నీ గ్రానైట్‌ రాయితోనే కట్టారు. కానీ తంజావూరు కావేరీ డెల్టా ప్రాంతంలో ఉంది. దీనికి 100 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఎక్కడా గ్రానైట్‌ రాయి లభించే కొండలు లేవు. మదురై నుంచి రాళ్లను తెప్పించి ఆలయ నిర్మాణం చేపట్టారట. అప్పట్లో ఇనుము లేదు. సిమెంట్‌ తెలీదు. కేవలం కొండలను తొలిచి తీసుకొచ్చిన పెద్ద పెద్ద బండరాళ్లను అద్భుత శిల్పాలుగా రూపొందించి ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించారంటే ఓ పట్టాన నమ్మశక్యం కాదు. ఆలయం అంతా లేత ఎరుపురంగు గ్రానైట్‌ రాళ్లతో ఉంది. పై భాగంలో 80 టన్నుల ఏకశిలతో చేసిన గోపుర కలశం ఆలయానికే ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలుస్తుంది. మండే ఎండాకాలంలో కూడా ఈ కలశం నీడ ప్రాంగణంలో ఎక్కడా పడకపోవడం ఈ నిర్మాణం వెనకున్న మరో విశేషం. విశాలమైన గర్భాలయ ప్రాంగణంలో మాట్లాడిన మాటలేవీ ప్రతిధ్వనించకుండా కట్టడం నాటి సాంకేతిక విజ్ఞానానికి నిలువెత్తు నిదర్శనం. ఆగమ, వాస్తు శాస్త్రాలను అనుసరించి కట్టిన ఈ ఆలయానికి వెయ్యేళ్లు దాటుతున్నా ఇంకా నిత్యనూతనంగానే కనిపిస్తుంటుంది. ఆనాటి రాజధానిగా వెలుగొందిన తంజావూరు నేడు ఓ చిన్న పట్టణమే కావచ్చు. కానీ నేటికీ ఆలయంలోని నిత్యపూజల్లో మార్పు లేదు. శిల్పాలు చెక్కు చెదరలేదు. మహాశివరాత్రినాడు ఇక్కడ ఎంతో వైభవంగా కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు.

ఆలయంలోని కళారూపాలు నాటి చోళుల శిల్పకళా రీతికి దర్పణాలు అనే చెప్పాలి. రాజరాజచోళుడు శివపార్వతుల ఆధ్వర్యంలో పట్టాభిషిక్తుడవుతున్న శిల్పం, భూదేవీసహిత విష్ణుమూర్తి, పార్వతీ సమేత శివుడు, మార్కండేయ చరిత్రను తెలిపేవీ... ఇలా పలు శిల్పాలూ చిత్రాలూ ఆలయ శోభను మరింత ఇనుమడింపజేస్తాయి. ముస్లిం రాజుల దండయాత్రలో బృహదీశ్వరాలయం కొంత దెబ్బతిన్నా పునర్నిర్మాణ పనులు చేపట్టినట్లు శాసనాల ద్వారా తెలుస్తోంది. పై అంతస్తు బయటిగోడమీద భరత నాట్యంలోని 81 నృత్య భంగిమలు చెక్కి ఉన్నాయి.

వ్యవసాయ క్షేత్రం!
తంజావూరు నగరం చుట్టూ కావేరి నది ప్రవహిస్తుంది. చోళరాజుల సమయంలోనే వ్యవసాయ సాగుబడికోసం ఏర్పాటుచేసిన పంటకాల్వల వ్యవస్థ నేటికీ చెక్కు చెదరలేదు. అందుకే ఇక్కడ అన్నిరకాల పంటలూ పుష్కలంగా పండుతాయి. ఈ ఆలయం తరవాత తంజావూరులో రాజభవనం, సరస్వతి మహల్‌, స్థానిక మ్యూజియం, ఆర్ట్‌ గ్యాలరీ తప్పక చూడాల్సినవి. అందులో భాగంగా రాయల్‌ ప్యాలెస్‌ చూడ్డానికి వెళ్లాం. తంజావూరు చరిత్రకో ప్రత్యేకత ఉంది. మరాఠా, తమిళ సంస్కృతులు రెండూ ఇక్కడ ప్రతిబింబిస్తాయనడానికి ఈ ప్యాలెస్‌ చక్కని ఉదాహరణ. ఆరు అంతస్తుల్లో నిర్మించిన ఈ భవంతిని మొదట విజయనగర చక్రవర్తులు నియమించిన నాయక్‌లు నిర్మించగా తరవాత మరాఠాలు అభివృద్ధి చేశారట. దీని వాస్తుశైలి, చిత్రకళ చూసి తీరాల్సిందే. లోపల కంచుతో చేసిన విగ్రహాలు అనేకం ఉన్నాయి. అనేక చిన్నా పెద్దా భవంతులు కలగలిసినట్లుగా ఉన్న ఈ భవంతిలోని కొన్ని హాళ్లను మ్యూజియంగానూ ఆర్ట్‌ గ్యాలరీగానూ మార్చి అందులో నాటి వస్తువులనూ కళారూపాలనూ ప్రదర్శిస్తున్నారు. ఇందులో ఒక భాగమే సరస్వతీ మహల్‌ గ్రంథాలయం. ఆసియా ఖండంలోనే అతి పురాతనమైన లైబ్రరీల్లో ఇది ప్రధానమైనది. 1535 నుంచీ సేకరించిన అరుదైన తాళపత్ర గ్రంథాలూ తెలుగు, తమిళ, మరాఠీ, ఇంగ్లిషు తదితర భాషా గ్రంథాలూ ఇక్కడ అనేకం ఉన్నాయి. ఆనాటి తాళపత్రగంథాల్లోని అంశాలనూ కంప్యూటరీకరణ చేస్తున్నారిక్కడ. ఇక్కడ ఉన్న ఫూంపుహార్‌ ఆర్ట్‌ గ్యాలరీలో కంచు బొమ్మలూ నృత్యభంగిమల్లోని తంజావూరు బొమ్మలూ కృష్ణుడి చిత్రాలూ వాద్యపరికరాలూ కొనుక్కోవచ్చు. ఎందుకంటే ఈ పట్టణం ఆలయాలకే కాదు, వీటన్నింటి తయారీకీ పెట్టింది పేరు.

త్యాగరాజ సమాధి!
అక్కడినుంచి శివగంగై పూంగ అనే అమ్యూజ్‌మెంట్‌ పార్కుకి వెళ్లాం. అందులో పిల్లలకోసం టాయ్‌ రైలు, మోటారుబోటు షికారు వంటివన్నీ ఉన్నాయి. ఇక్కడి నీటి కొలనును చోళ చక్రవర్తులే ఏర్పాటుచేశారట. కొలను మధ్యలో ఉన్న ఆలయానికి వెళ్లేందుకు బోటు సదుపాయం ఉంది.తరవాత సంగీతమహల్‌కి వెళ్లాం. మదురైలోని తిరుమల నాయక్‌ కోటని పోలినట్లుగా ఉండేలా దీన్ని రాజా సర్ఫోజి నిర్మించాడట. అక్కడికి రెండు కి.మీ. దూరంలోని కరుంతిట్టంగడి ఆలయంలో త్రిపురసుందరి సమేత వశిష్ఠేశ్వరుణ్ణి దర్శించుకున్నాం. బృహదీశ్వరాలయానికి ఓ శతాబ్దం ముందే దీన్ని నిర్మించారట.

సరిగ్గా తంజావూరుకి 13 కి.మీ. దూరంలో ఉంది తిరువయ్యారు... అంటే ఐదు నదుల మధ్యలోని ప్రదేశం అని అర్థం. కర్ణాటక సంగీత ప్రముఖులైన త్యాగరాజు, శ్యామశాస్త్రి, ముత్తుస్వామి దీక్షితార్‌ వంటి ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసులంతా తమ గానామృతంతో ఈ ప్రాంతాన్ని పరవశింపజేశారు. ఇక్కడి కావేరి నది ఒడ్డున ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసుడైన త్యాగరాజు సమాధి ఉంది. ఆయన గౌరవార్థం ఏటా జనవరి నెలలో ఆయన పుట్టినరోజున అక్కడ త్యాగరాజ ఆరాధనోత్సవాలు నిర్వహిస్తారు. ఇక్కడే ఓ ప్రాచీన శివాలయం కూడా ఉంది. కావేరీ నది ఒడ్డున ఉన్న ఆరు శివాలయాలూ కాశీ అంతటి పవిత్రమైనవనీ అందులో ఇదీ ఒకటనీ చెబుతారు. దీన్నే దక్షిణ కైలాసం అనీ అంటారు. పరమశివుడు పంచనటేశ్వర రూపంలో దర్శనమిచ్చే ఈ ఆలయంలో అడుగడుగునా శిల్పకళ తాండవిస్తుంటుంది. ఆ తరవాత తిరువరూరులోని త్యాగరాజస్వామి(సోమస్కందుడు) ఆలయానికి వెళ్లాం. ఇక్కడి స్వామిని విష్ణుమూర్తే స్వయంగా ఆరాధించాడనేది పురాణ కథనం. దేశంలోకెల్లా అతిపెద్ద రథాన్నీ ఇక్కడ చూడొచ్చు. వేడుకల సమయంలో అనేక వేలమంది ఈ రథాన్ని లాగుతారట. తరవాత దగ్గరలోని పూవనూర్‌ చాముండేశ్వరీ ఆలయం, తిరు కందియార్‌లోని సుబ్రహ్మణ్య దేవస్థానాలు చూసి తిరుగుప్రయాణమయ్యాం.

నర్మద జన్మస్థలి








నర్మద జన్మస్థలి



యమునా నదిలో ఏడుసార్లు, సరస్వతిలో మూడుసార్లు, గంగానదిలో ఒక్కసారి స్నానం చేస్తే పాపాలన్నీ తొలగిపోయి పవిత్రులవుతారని ఓ నమ్మకం. అత్యంత పవిత్రమైన నర్మదానదిని చూస్తేనే.. అశ్వమేధయాగం చేసినంత పుణ్యం వస్తుందని అంటారు. అలాంటి పవిత్ర నదీమతల్లి నర్మద జన్మస్థానమే అమర్‌ కంటక్‌. మధ్యప్రదేశ్‌లో ఉన్న ఈ ప్రదేశం.. అపురూపమైన జలపాతాలు.. శిల్పకళ ఉట్టిపడే దేవాలయాలతో అలరారుతోంది. ప్రకృతి అందాలతో, ఆధ్యాత్మిక భావాలను ఒలికిస్తున్న అమర్‌ కంటక్‌ విశేషాలు..

ఎటుచూసినా.. దేవదారు, సాల్, టేకు, దుగ్గిలం, కెండు లాంటి పెద్ద పెద్ద వృక్ష సంపద. పేర్లు కూడా సరిగా తెలియని పచ్చని తీగలతో అల్లుకున్న పొదలు. కటిక చీకటిగా, మౌన గంభీరంగా ఉండే ఆ ప్రాంతానికి వెళ్లాలంటే ఒకటికి రెండుసార్లు ఆలోచించాల్సిందే. పట్టపగలే ఎవరికైనా సరే వెన్నులో వణుకు పుట్టించే ఆ ప్రాంతం నుండి ధైర్యం చేసి అలా అలా ముందుకు సాగితే... కనుచూపు మేరలో ఎత్తౖన కొండలతో కనిపించే పచ్చటి అరణ్య సౌందర్యం మీ ముందు కదలాడుతుంది. ఇంకేముంది మీరు పడ్డ శ్రమనంతా.. అతి తేలిగ్గా మరిచిపోతారు. ఇంతటి అందాన్ని తనలో దాచుకున్న ప్రాంతమే అమర్ కంటక్. ఇది మధ్యప్రదేశ్‌లోని అనుప్పూర్ జిల్లాలో ఉంది. నర్మదానది జన్మస్థలంగా పేరుగాంచిన ఈ ప్రాంతం చేరుకోవాలంటే... దట్టమైన అడవుల గుండా ప్రయాణించాల్సి ఉంటుంది. అమర్ కంటక్ సముద్ర మట్టానికి 1060 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంది.

పురూరవుడి తపోఫలితంగా...
పాపపరిహారార్థం పురూరవుడు తపస్సు చేస్తే.. శివుడు ప్రత్యక్షమై 'నర్మదను దివి నుంచి భువికి పంపిస్తాను. మరి నర్మద ప్రవాహానికి అడ్డుగా నిలిచే వారెవర'ని ప్రశ్నిస్తాడట. వింధ్య పర్వత రాజు తన కుమారుడైన అమర్ కంటక్ అడ్డుగా నిలుస్తాడని చెప్పగా శివుడు నర్మదను అనుగ్రహించాడట. అలా నర్మదా నదీమతల్లి దివి నుండి భువికి వచ్చిందని ఓ పురాణ గాథ.

నర్మదా నది స్థానిక మైకల్ కొండల్లో పుట్టి వింధ్య సాత్పురా పర్వత శ్రేణుల మధ్య నుండి 1290 కిలోమీటర్ల మేర ప్రవహించి, అరేబియా సముద్రంలో ఐక్యమవుతుంటుంది. పశ్చిమ దిశగా ప్రయాణించి అరేబియాలో ఐక్యమయ్యే నదుల్లో నర్మదా, తపతి నదులు పేరెన్నికగన్నవిగా చెప్పవచ్చు.

పుట్టినచోటే గుడి
నర్మదానది పుట్టిన చోటనే నర్మదామాత గుడి వెలసింది. ఈ గుడికి ఎదురుగా పార్వతీదేవి ఆలయం కూడా ఉంటుంది. ప్రతి శివరాత్రికి, నర్మదా జయంతికి, వైశాఖ పూర్ణిమకు ఇక్కడ జాతరలు జరుగుతుంటాయి. అన్నింటికంటే, శివరాత్రికి ఇక్కడ జరిగే జాతరే చాలా పెద్దది.

అమర్ కంటక్ మూడు జిల్లాల కూడలిగా పేరుగాంచింది. వివిధ ప్రాంతాల నుండి వేలాదిమంది భక్తులు జాతరలు సమయంలో ఇక్కడికి చేరుకుంటారు. చాలామంది భక్తులు వంటలు చేస్తూ రాత్రంతా ఇక్కడే గడుపుతుంటారు. శివరాత్రినాడు నర్మదానదిలో స్నానం చేసి, ముందుగా శివుడిని దర్శించుకుని తరువాత నర్మదామాతను పూజించినట్లయితే పుణ్యం కలుగుతుందని భక్తులు నమ్ముతుంటారు. నర్మదాదేవి గుడి చుట్టూ పార్వతిదేవితోపాటు శివుడు, సీతా రాములు, హనుమంతుడి ఆలయాలు కూడా ఉన్నాయి.

ఎలా వెళ్లాలంటే...
విజయనగరం నుంచి కోర్బా ఎక్స్‌ప్రెస్‌లో బిలా స్‌పూర్ చేరుకోవాలి. అక్కడి నుంచి మరో రైల్లో పిండ్రా వరకు వెళ్లి అద్దె వాహనాల్లో అమర్ కం టక్ వెళ్లవచ్చు. లేదా బిలాస్‌పూర్ నుంచే నేరుగా ట్యాక్సీలలో 120 కిలోమీటర్ల దూరం లోని అమర్ కంటక్ వెళ్ళవచ్చు.

కపిలధార
అమర్ కంటక్‌కు ఆరు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉండే కపిల ధార అనే ప్రాంతం ముఖ్యమైనది. నర్మదానది కపిల ధార వద్ద ఒక లోయగుండా ప్రవహిస్తుంటుంది. నూరు అడుగుల ఎత్తు నుంచి దూకే కపిల ధార జలపాతం ఓంకార శబ్దంతో దూకుతుంటుందని, ఆ నాదం వినేందుకే చాలామంది పర్యాటకులు వస్తుంటారని స్థానికులు చెబుతుంటారు.

ఏనుగు కాళ్ళ నుండి దూరితే పుణ్యం..!
నర్మదామాతను దర్శించే ముందు ఆలయ ప్రాంగణంలోని ఒక మీటరు కంటే తక్కువ ఎత్తులో చెక్కిన రాతి ఏనుగుబొమ్మ ఉంటుం ది. ఆ ఏనుగుబొమ్మ కాళ్ల మధ్యనుంచి దూరి ఒక వైపు నుండి మరో వైపునకు వెళ్ళాలి. ఇలా దూరితే మరింత పుణ్యం కలుగుతుందని భక్తుల విశ్వాసం. అదే ఏనుగుపైన అంబారీ ఎక్కిన ఓ స్త్రీ విగ్రహం తలలేకుండా మొండెం మాత్రమే ఉంటుంది. బహుశా ఔరంగజేబు జరిపిన దాడిలో తల ధ్వంసం అయి ఉండవచ్చుననే అభిప్రాయం ఇక్కడి ప్రజల్లో ఉంది.

నర్మదామాత ఆలయానికి దగ్గర్లో శ్రీ శంకరాచార్య ఆశ్రమం, బర్ఫానాశ్రమం, కళ్యాణ సేవాశ్రమం, శ్రీ ఆదినాథ్ జైన్ మందిరం, మాయికీ బగియా గా వ్యవహరించే దేవతావనం, యంత్ర మందిరం తదితర ప్రాంతాలను కూడా సందర్శించ వచ్చు. యంత్ర మందిరానికి దగ్గర్లోనే సోనే నది పుట్టిన స్థలం, రామకృష్ణ మందిరం లాంటి ప్రాంతా లనూ వీక్షించవచ్చు.

నర్మద పుట్టుకపై ఎన్నో పురాణాలు
నర్మదామాత ఆలయం గురించి అనేక పురాణ కథలు వినిపిస్తుంటాయి. క్రీ॥శ॥ 1042-1122 మధ్యకాలంలో చేది రాజైన కర్ణదేవుడు ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించినట్లు చరిత్ర చెబుతోంది. చంద్రవంశరాజైన పురూరవ చక్రవర్తి తన పాపపరిహారం నిమిత్తం మార్గం చెప్పమని బ్రాహ్మణులను కోరితే, దివినున్న నర్మదా నదియే పాప ప్రక్షాళనకు మార్గమని చెప్పారట. ఆయన తపస్సు ఫలితంగా దివినుంచి భువికి దిగివచ్చింది నర్మద. అలా అమర్ కంటక్ లో జన్మించిన నర్మదను తన చేతులతో తాకి తన పితృదేవతలకు తర్పణం చేసిన పురూరవుడు స్వర్గప్రాప్తి పొందాడట...!



Saturday, 8 December 2018

సుబ్రహ్మణ్యస్వామి ఆలయాలు









సుబ్రహ్మణ్యస్వామి ఆలయాలు
ఆరు ముఖాలు ఆరు ధామాలు


ఆదిదంపతుల పుత్రుడైన సుబ్రహ్మణ్యస్వామి ఆలయాలు దేశ, విదేశాల్లో ఎన్నో ఉన్నాయి. తమిళనాడులో వీధికొక మురుగన్‌ ఆలయం ఉంటుందంటే అతిశయోక్తి కాదు. ఆ ఆలయాలన్నిటికీ మకుటాయమైనవిగా, మహిమాన్వితమైనవిగా తమిళనాడులోని ‘ఆరుపడై వీడుగళ్‌’ (ఆరు దివ్యధామాలు) ప్రసిద్ధి చెందాయి. వీటిలో ఒక్కో ఆలయానిదీ ఒక్కో ప్రత్యేకత.


తిరుచందూర్‌
సాగరతీరంలో

ఆరుపడై వీడుగళ్‌ సుబ్రహ్మణ్య క్షేత్రాలైన ఆరింటిలో అయిదు కొండలపై ఉండడం విశేషం. ఒక్క తిరుచందూరు ఆలయం సాగరతీరంలో ఉంటుంది. అన్నిటికన్నా మహిమాన్వితమైనదిగా దీన్ని పరిగణిస్తారు. శూరపద్ముడు అనే రాక్షసుడిని అంతం చేయడానికి దేవతల సేనాని అయిన కుమారస్వామి తన సేనలతో ఇక్కడ విడిది చేసినట్టు పురాణాలు చెబుతున్నాయి. రణసన్నద్ధుడైనట్టు సర్వాలంకారాలతో సమ్మోహనకరంగా కనిపించే మురుగన్‌ రూపాన్ని ఎంత చూసినా తనివి తీరదంటారు భక్తులు. ఈ స్వామివారి విభూతిని ప్రసాదంగా స్వీకరిస్తే ఆరోగ్యం సిద్ధిస్తుందనీ, దుష్ట శక్తుల పీడ నివారణ అవుతుందనీ నమ్మకం. ఆలయానికి సమీపంలోని సముద్ర తీరం ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది. ఇక్కడికి 92 కి.మీ. దూరంలో కన్యాకుమారి చక్కటి పర్యాటక ప్రదేశం.

ఎక్కడుంది?: తమిళనాడులోని తూత్తుకుడి (ట్యుటికోరన్‌) జిల్లాలో
ఎలా వెళ్ళాలి?: తూత్తుకుడికి 46 కి.మీ., తిరునల్వేలికి 53 కి.మీ., మదురైకి 180 కి.మీ. దూరంలో తిరుచందూర్‌ ఉంది. తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని ప్రధాన ప్రాంతాల నుంచి తిరునల్వేలికి నేరుగా రైలు సదుపాయం ఉంది. మదురై వరకూ రైలులో వెళ్ళి, అక్కడి నుంచి రోడ్డు, రైలు మార్గాలలో తిరుచందూరు చేరుకోవచ్చు. హైదరాబాద్‌ నుంచి తిరునల్వేలి వరకూ ప్రైవేటు బస్సులు నడుస్తున్నాయి. రైళ్ళ కన్నా తక్కువ సమయంలో వెళ్ళొచ్చు. సమీప విమానాశ్రయం ట్యుటికోరన్‌లో
ఉంది.

తిరుప్పరన్‌కుణ్రమ్‌
పెళ్ళిళ్ళకు ప్రసిద్ధి

ఎక్కడుంది?: తమినాడులోని మదురై నగర శివార్లలో
ఎలా వెళ్ళాలి?: తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని అన్ని ప్రధాన ప్రాంతాల నుంచీ మదురైకి రైలు, విమాన సదుపాయాలు ఉన్నాయి. హైదరాబాద్‌ నుంచి ప్రైవేటు బస్సులు కూడా ఉన్నాయి. అక్కడి నుంచి తిరుప్పరన్‌కుణ్రమ్‌ ఆలయానికి సులువుగా చేరుకోవచ్చు.
ప్రత్యేకతలు: ఒకే కొండలో మలచిన ఆలయం ఇది. దీన్ని విశ్వకర్మ నిర్మించాడని ప్రతీతి. దేవసేన (దేవయాని)తో సుబ్రహ్మణ్యస్వామికి ఇక్కడే వివాహం జరిగిందని స్థల పురాణం చెబుతోంది. అందుకే వివాహాలు చేసుకోవడానికి ఇది ఎంతో పవిత్రమైన ప్రదేశంగా తమిళులు భావిస్తారు. మరో విశేషం ఏమిటంటే, మిగిలిన అయిదు ఆలయాల్లో స్వామి నిలబడి ఉంటారు. తిరుప్పరన్‌కుణ్రమ్‌ గుహాలయంలో మాత్రం ఆయన ఆసీనుడై ఉంటారు. ఒకవైపు దేవసేన, మరోవైపు నారద మహర్షి విగ్రహాలు ఉంటాయి. ఈ ఆలయంలో స్వామి విగ్రహానికి బదులు ఆయన శూలానికి (వేలాయుధం) అభిషేకాలు నిర్వహిస్తారు. ఇక్కడికి దగ్గరలోని మదురైలో మీనాక్షి అమ్మవారి ఆలయం మరో ముఖ్యమైన యాత్రాస్థలం.

పళని
కావడి మొక్కుల జ్ఞానక్షేత్రం

ఎక్కడుంది?: తమినాడులోని దిండిగల్‌ జిల్లాలో
ఎలా వెళ్ళాలి?: దిండిగల్‌కు 57 కి.మీ., కోయంబత్తూరుకు 118 కి.మీ., మదురైకి 120 కి.మీ. దూరంలో పళని ఉంది. తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని ప్రధాన కేంద్రాల నుంచి ఈ మూడు ప్రాంతాలకూ నేరుగా రైళ్ళున్నాయి. సమీప విమానాశ్రయం కోయంబత్తూరులో ఉంది.
ప్రత్యేకతలు: పళనిని ‘తిరు ఆవినన్‌కుడి’ అని కూడా అంటారు. ఇక్కడి బాల సుబ్రహ్మణ్యుణ్ణి ‘దండాయుధపాణి’ అనీ, ‘వేలాయుధుడ’నీ పిలుస్తారు. కుడిచేత దండాన్ని పట్టుకొని, ఎడమ చేతిని నడుముకు ఆన్చి, కౌపీనంలో బాల సుబ్రహ్మణ్య స్వామి దర్శనమిస్తారు. పళనిని ‘జ్ఞాన క్షేత్రం’ అంటారు. జ్ఞానప్రదాతగా దండాయుధపాణిని ఎందరో తమిళ కవులు స్తుతించారు. మురుగేశుడికి మొక్కుకొని కావళ్ళు ఎత్తే సంప్రదాయం ఇక్కడే మొదలైందని పెద్దలు చెబుతారు. ఈ ఆలయాన్ని చేరుకోడానికి 690 మెట్లు ఎక్కాల్సి ఉంటుంది. చిన్న రైలులో కూడా వెళ్ళవచ్చు.

స్వామిమలై
ఓంకార ఉపదేశ స్థలం

ఎక్కడుంది?: తమిళనాడులోని కుంభకోణానికి సుమారు 6 కి.మీ. దూరంలో
ఎలా వెళ్ళాలి?: తిరుచురాపల్లి (తిరుచ్చి) నుంచి సుమారు 80 కి.మీ. దూరంలో స్వామిమలై ఉంది. తిరుచ్చికి తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని కొన్ని ప్రధాన ప్రాంతాల నుంచి కుంభకోణానికి నేరుగా (వీక్లీ) రైలు సౌకర్యం ఉంది. లేదా తిరుచ్చిలో దిగి, అక్కడి నుంచి రోడ్డు, రైలు మార్గాల్లో కుంభకోణం చేరుకోవచ్చు. సమీపవిమానాశ్రయం తిరుచ్చిలో ఉంది.
ప్రత్యేకతలు: స్వామిమలైలోని సుబ్రహ్మణ్యుణ్ణి ‘స్వామినాథుడు’ అని పిలుస్తారు. ఈ ఆలయానికి 60 మెట్లు ఉంటాయి. అవి భారతీయ సంప్రదాయంలోని అరవై సంవత్సరాలకు సంకేతమని పెద్దలు చెబుతారు. ప్రణవమంత్రమైన ఓంకారాన్ని తండ్రి అయిన శివుడికి మురుగన్‌ ఉపదేశించాడనీ, ఆ ప్రదేశం ఇదేననీ స్థలపురాణం పేర్కొంటోంది. తండ్రికే గురువైన స్వామి వెలసిన చోటుగా దీన్ని ‘గురుమలై’ అని కూడా అంటారు. కుంభకోణం చుట్టుపక్కల అనేక సందర్శనీయ స్థలాలూ, ఆలయాలూ ఉన్నాయి.

పళముదిర్చోళై
అటవీ ప్రాంతంలో ఆరోగ్య దాత

ఎక్కడుంది?: తమిళనాడులోని మదురైకి సుమారు 24 కి.మీ. దూరంలో
ఎలా వెళ్ళాలి?: తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని అన్ని ప్రధాన ప్రాంతాల నుంచీ మదురైకి రైలు, విమాన సదుపాయాలు ఉన్నాయి. హైదరాబాద్‌ నుంచి ప్రైవేటు బస్సులు కూడా ఉన్నాయి.
ప్రత్యేకతలు: ‘ఆరుపడై వీడు’ ఆలయాల్లో తన దేవేరులు వల్లి, దేవసేనలతో కుమారస్వామి కొలువైన ఏకైక గుడి ఇది. అడవుల మధ్య ప్రశాంత వాతావరణంలో ఈ ఆలయం ఉంటుంది. సమీపంలో ‘నూపురగంగ’ అనే జలప్రవాహం ఉంటుంది. ఈ స్వామిని కూడా ఆరోగ్యప్రదాతగా అర్చిస్తారు. ప్రముఖ తమిళ కవయిత్రి, సాధువు అయిన అవ్వయార్‌ను స్వామి పరీక్షించింది ఇక్కడే అని ఐతిహ్యం. ఈ ఆలయంలో స్వామివారి శక్తి ఆయుధానికి అభిషేకాలు నిర్వహిస్తారు. ఆలయానికి దగ్గరలో అనేక జలపాతాలున్నాయి. భక్తులు వీటిలో స్నానాలు చేసి స్వామిని దర్శించుకుంటారు. శివ, గణేశ ఆలయాలు కూడా ఈ సముదాయంలో ఉన్నాయి.

తిరుత్తణి
365 మెట్ల స్వామి వాసం


ఎక్కడుంది?: తమిళనాడులోని తిరువళ్ళూరు జిల్లాలో
ఎలా వెళ్ళాలి?: తిరుపతికి 67 కి.మీ., చెన్నైకి 83 కి.మీ. దూరంలో తిరుత్తణి ఉంది. ఆ నగరాలకు తెలుగు రాష్ట్రాల్లోని అన్ని ప్రధాన ప్రాంతాల నుంచీ బస్సు, రైలు, విమాన సదుపాయాలు ఉన్నాయి. తిరుపతి, చెన్నై నుంచి రైలు, రోడ్డు మార్గాల్లో తిరుత్తణి చేరుకోవచ్చు.
ప్రత్యేకతలు: తమిళనాడుకు ఒక చివర ‘తిరుచందూర్‌’ ఉంటే, మరో చివర ‘తిరుత్తణి’ ఉంది. తెలుగు రాష్ట్రాలకు అతి సమీపంగా ఉన్న సుబ్రహ్మణ్య క్షేత్రం తిరుత్తణి. ఈ ఆలయానికి చేరుకోడానికి 365 మెట్లు ఎక్కాలి. అవి ఏడాదిలోని 365 రోజులకు సంకేతం అంటారు. వల్లి-సుబ్రహ్మణ్యుడు కలుసుకున్న చోటు, వారి వివాహం జరిగిన ప్రదేశం ఇదేనని పురాణాలు పేర్కొంటున్నాయి. ఇక్కడ స్వామిని ప్రార్థిస్తే అభీష్ట సిద్ధి, మానసిక ప్రశాంతత లభిస్తాయని భక్తులు నమ్ముతారు. తిరుత్తణికి సుమారు 50 కి.మీ. దూరంలో ‘వల్లిమలై’ ఉంది. వల్లీదేవి స్వస్థలంగా దాన్ని భావిస్తారు. స్వామివారి ఉత్సవమూర్తులకు పైన ఉండే గొడుగు రుద్రాక్షలతో చేసి ఉండడం విశేషం.

Thursday, 22 November 2018

అరుణాచ‌లం - అరుణాచలేశ్వరుడు









అరుణాచ‌లం
అగ్ని రూపం నిశ్చల దీపం
నేడు అరుణాచ‌లంలో కార్తీక దీపం


గిరులపై ఆలయాలు ఉంటాయి.. కానీ ఆ పర్వతమే ఓ మహాలయం... అదే పరమ పావనం, దివ్యశోభితమైన అరుణగిరి. భక్తులు మహాదేవుడిగా భావించినా, రమణులు ఆత్మ స్వరూపంగా దర్శించినా ఈ గిరి ఔన్నత్యం అనంతం. సాక్షాత్తూ పరమేశ్వర స్వరూపంగా భావించి ఈ కొండ చుట్టూ ప్రదక్షిణలు చేసేవారి సంఖ్య అసంఖ్యాకం. అరుణాచలంగా ప్రసిద్ధి చెందిన మహా క్షేత్రం కార్తిక పౌర్ణమినాడు దేదీప్యమానంగా వెలుగుతుంది.

అరుణాచలం శక్తి సంపన్న క్షేత్రం.
‘నమఃశివాయ’ అనేది యోగ పంచాక్షరి.
‘అరుణాచలం’ జ్ఞానపంచాక్షరి.
‘శ్రీరమణులు’ ధ్యాన పంచాక్షరి. 
అరుణాద్రిపై వెలిగే అఖండ దీప తేజస్సు.. నిరుపమాన ఆధ్యాత్మిక దివ్య యశస్సు.


ఏమిటీ అరుణాచలం...
తమిళనాడులోని తిరువణ్ణామలై అరుణాచలేశ్వర ఆలయం పంచభూతలింగ క్షేత్రాల్లో ఒకటి. అగ్ని లింగేశ్వరుడుగా ఆదిదేవుడు ఇక్కడ పూజలందుకుంటున్నాడు. ‘స్మరణాత్‌ అరుణాచలే’ అంటారు. అరుణాచలం అనే పేరే ఒక మహామంత్రంగా భావిస్తారు. వైష్ణవులు పరమపావనమైన ఈ కొండను సుదర్శనగిరిగా వ్యవహరిస్తారు. విష్ణువు హస్తభూషణమైన చక్రాయుధం గిరి రూపంగా భువిపై సాకారమైందని విష్ణు భక్తుల నమ్మకం. తిరువణ్ణామలై అంటే శ్రీకరమైన మహాగిరి అని అర్థం. అరుణగిరి రుణానుబంధాల్ని హరించివేస్తుందని అరుణాచల మహాత్మ్యం పేర్కొంది. స్కాంద పురాణంలోని అరుణాచల మహత్యం ఈ క్షేత్ర ప్రశస్తిని, గిరి వైభవాన్ని విశేషంగా వర్ణించింది. మహేశ్వరపురాణంలో వేద వ్యాసుడు అరుణాచల వైశిష్ట్యాన్ని విశదీకరించారు. ముక్తిగిరి, శివగిరి, ఆనందాచలం, అగ్నిగిరి, ఓంకారాచలం ఇలా ఎన్నో పేర్లు అరుణగిరికి ఉన్నాయి. ‘సూర్యుడి నుంచి కాంతిని స్వీకరించే చంద్రుడిలా ఇతర క్షేత్రాలు ఆలంబనగా చేసుకుని ఈ గిరి నుంచి పవిత్రతను అందుకుంటాయని అంటారు. అరుణాచలాన్ని దర్శిస్తే రుణాలు తీరతాయని నానుడి. ఇక్కడ రుణాలు తీరడమంటే బంధనాల నుంచి విడివడి ముక్తిమార్గం వైపు పయనించడం. కైలాసంలో ఉన్న శివమహాదేవుడు నిరంతరం తపోదీక్షలో కొనసాగుతుంటాడు. ఆయన ధ్యానానంతరం కళ్లు తెరవగానే శివుని చూపులు అరుణగిరిపై ప్రసరిస్తాయంటారు. సదాశివుని శుభమంగళ వీక్షణాలతో అరుణాచలం సదా పులకితయామినిగా పరిమళిస్తుంది. అగ్ని లింగమై పరంజ్యోతి స్వరూపుడిగా దర్శనమిచ్చే శివుడు ఈ గిరి రూపంలో విరాట్‌ రూపాన్ని సంతరించుకున్నాడు. ‘ఎవరెన్ని మార్గాల్లో సంచరించినా చివరికి అందరి గమ్యం అరుణాచలమే’ అనేది తమిళనాట జనబాహుళ్యంలో ప్రచారంలో ఉన్న సందేశం.

అప్పుడు... ఇప్పుడు... ఎప్పుడూ...
అరుణాచలానికి యుగయుగాల ప్రశస్తి ఉంది. కృత యుగంలో దీన్ని అగ్ని పర్వతమని, త్రేతాయుగంలో స్వర్ణగిరి అని, ద్వాపరంలో తామ్ర శైలమని వ్యవహరించారు. కలియుగాన శిలాశోభితమైన గిరి ఎన్నో రహస్యాల్ని తనలో నిక్షిప్తం చేసుకుంది. అరుణాచలం 260 కోట్ల సంవత్సరాలనాటిదని ప్రఖ్యాత పురాతత్త్వ శాస్త్రవేత్త బీర్బల్‌్ సహాని నిర్థరించారు. ఈ గిరిపై ఉన్న శిలలు ఎంతో ప్రత్యేకమైనవని, ఈ కొండపై ఉన్న మట్టిలో అనేక ఔషధీగుణాలున్నాయని శాస్త్రీయంగా నిర్థరించారు. గౌతముడు, అగస్త్య మహర్షి ఈ గిరిని శోణాచలమన్నారు. 43 కోణాల్లో శ్రీచక్రాకారంలో ఉండే ఈ పర్వతం శ్రీచక్రత్తాళ్వార్‌కు స్థాణువు రూపంగా వైష్ణవాగమాలు ప్రకటించాయి. జగద్గురువు ఆది శంకరాచార్యులు ఈ కొండను మేరువు గిరి అన్నారు. భగవద్రామానుజులు అరుణాచలాన్ని మహా సాలగ్రామంగా దర్శించారు.

మహా దీపం
అగ్ని నక్షత్రం కృత్తిక సమ్మిళితమైన రోజు కార్తిక పౌర్ణమి. ఆ ముందు రోజు అరుణాచలేశ్వరుడి సన్నిధిలో భరణి దీపం పేరుతో చిరుదివ్వెను వెలిగిస్తారు. కార్తిక పౌర్ణమి రోజున అరుణగిరిపై శాంతిప్రదాయక జ్యోతి పేరిట మహాదీపాన్ని ప్రజ్వలింపజేస్తారు. ఈ భరణి దీపంతోనే..పౌర్ణమినాటి బ్రహ్మాండ దీపాన్ని వెలిగిస్తారు. ‘కార్తిగై దీపం’గా వ్యవహరించే మహా దీపోత్సవంలో మూడుటన్నుల ఆవు నేతిని వినియోగిస్తారు. ఈ దీపం పది రోజుల పాటు  వెలుగుతూనే ఉంటుంది. ఈ దివ్య దీపం కొన్ని మైళ్ల వరకు కనిపిస్తుంది. ఈ దీపాన్ని దర్శించుకోవాలనీ,  గిరి ప్రదక్షిణ చేయాలనీ లక్షల మంది భక్తులు కార్తిక పౌర్ణమి నాడు అరుణాచలం చేరుకుంటారు. ఆ రోజు అరుణాచలేశ్వరుడి ఉత్సవమూర్తి అయిన పెరియనాయగర్‌ స్వర్గమయ వృషభ వాహనంపై, అపీత కుచలాంబ, సుబ్రహ్మణ్య సహితంగా ఊరేగుతూ.. గిరి ప్రదర్శన చేస్తాడు.

రమణ సందేశం...
తమిళంలో ‘గిరి వలం’ అని వ్యవహరించే అరుణాచల ప్రదక్షిణ పూర్వక విధికి ఎంతో వైశిష్ట్యం ఉంది. అరుణాచలం స్వయంగా జ్యోతిర్మయ మహాలింగం కావడంతో.. కార్తిక పౌర్ణమినాడు చేసే మహాదేవ అగ్నిలింగ ప్రదక్షిణకు ఇక్కడ ఎంతో ప్రాధాన్యం ఉంది. 14 కిలోమీటర్ల ప్రదక్షిణ మార్గంలో గిరి చుట్టూ అనేక ఆలయాలు, ఆశ్రమాలు, బృందావనాలు దర్శనమిస్తాయి. గిరి ప్రదక్షిణకు ఇంతటి వైభవం ఏర్పడటానికి కారణమైన అద్వైత గురువు.. భగవాన్‌ రమణమహర్షి. అరుణాచల ప్రదక్షిణం సాక్షాత్తు కైలాసాన కొలువైన శివపార్వతులకు చేసే ప్రదక్షిణతో సమానమైన ఫలితం ఇస్తుందని ఆయన పేర్కొన్నారు. 53 సంవత్సరాల పాటు అరుణాచలాన్నే తన ఆవాసంగా చేసుకున్న మహర్షి.. ఈ క్షేత్రాన్ని ఇలకైలాసంగా అభివర్ణించారు. ‘అక్షరమణమలై’ పేరిట అరుణాచల ఘన యశస్సును కీర్తిస్తూ రమణులు శతకాన్ని రచించారు. గిరిప్రదక్షిణ చేసే సందర్భంలో తన మనోభావాలను ‘అరుణాచల అష్టకం’ ద్వారా అవిష్కరించారు. బాల్యంలో అరుణాచలాన్ని దర్శించిన రమణులకు ఈ కొండ ఆధ్యాత్మిక స్ఫూర్తిని అందించింది. ఈ గిరిని స్థిరమైన అనుగ్రహ స్వరూపంగా భావన చేశారాయన. రమణ ఆశ్రమం సమీపంలోని వినాయక మందిరం నుంచి వీక్షిస్తే.. అరుణాచలం ఆసీనుడైన నంది రూపంలో కనిపించడం మరో విశేషం. గిరి ప్రదక్షిణ మార్గంలో యమ లింగం, సూర్య లింగం, వరుణ లింగం, వాయు లింగం.. ఇలా అష్టలింగాలు దర్శనమిస్తాయి. అగస్త్య తీర్థం, ఉన్నామలై తీర్థం వంటి పవిత్ర తీర్థాలకు ఈ గిరి నెలవు.

- డాక్టర్‌ కావూరి రాజేశ్‌పటేల్‌






సర్వపాపహరం
అరుణాచలం!


ఆ పేరు తలిస్తేనే పాపరాశి దగ్ధమవుతుందని అంటారు. సాక్షాత్తు పరమేశ్వర జ్యోతిర్లింగమే అరుణాచలమని విశ్వాసం. అరుణాచలంలో పరమేశ్వరుడు అగ్నిలింగంగా కొలువుదీరి ఉన్నాడు. అరుణేశ్వరి, అరుణేశ్వరుల సాన్నిధ్యం సర్వసిద్ధులను ప్రసాదిస్తుందని విశ్వాసం. అరుణాచలం శివతేజోమయం. ఆ పర్వతం లోపల ఓ గుహ ఉందని చెబుతారు. అక్కడ ఉన్న మర్రిచెట్టు కింద దక్షిణామూర్తి రూపంలో పరమేశ్వరుడు ధ్యానంలో ఉంటాడన్నది నమ్మకం.

అరుణాచలాన్నే అణామలై అనీ తిరువణ్ణామలై అనీ అంటారు. ఈ క్షేత్రం తమిళనాడులో ఉంది. అణామలై అంటే తమిళంలో పెద్దకొండ. ఈ కొండ సాక్షాత్తూ పరమేశ్వర లింగమేనని పెద్దలు చెబుతారు. కార్తిక పౌర్ణమినాడు ఇక్కడ విశేషంగా దీపోత్సవం జరుగుతుంది. ఒక పక్క నుంచి చూస్తే... కొండ నందీశ్వరుడిలా కనిపిస్తుంది. అరుణాచలం మీదనే రమణ మహర్షిలాంటి సిద్దులు తపస్సు చేశారు. గిరిప్రదక్షిణ కోసం రమణాశ్రమం దగ్గరున్న వినాయకుడి గుడి ముందునుంచీ నడక ప్రారంభిస్తారు. ఆ మార్గంలో ఎన్నో తీర్థాలూ, క్షేత్రాలూ. ప్రదక్షిణ మొత్తం పద్నాలుగు కిలోమీటర్లు ఉంటుంది. ప్రతి మాసంలోనూ పౌర్ణమినాటి రాత్రి వేలాది భక్తులు గిరిప్రదక్షిణలు చేస్తారు.

అగ్నిలింగ ఆవిర్భావం
అరుణాచలంలో పరమేశ్వరుడు అగ్నిలింగంగా అవతరించాడని పురాణాలు ఘోషిస్తున్నాయి. పూర్వం బ్రహ్మవిష్ణులకు తమలో ఎవరు గొప్ప అనే వాదం జరిగింది. అది ఏనాటికీ తేలలేదు. ఓ రోజున ఒక పెద్ద జ్యోతి స్తంభం రూపంలో వారిముందు అవతరించింది. ఆ జ్యోతి అగ్రభాగాన్ని ఒకరు, అడుగు భాగాన్ని మరొకరు చూసి.. ఎవరు ముందుగా వస్తే వారే గొప్ప అని అశరీరవాణి పలికింది. అప్పుడు విష్ణువు వరాహమూర్తిగా జ్యోతిర్లింగం అడుగు భాగాన్ని చూడటానికి వెళ్లాడు. బ్రహ్మదేవుడు హంస వాహనం ఎక్కి ఆ వెలుగు స్తంభం పైభాగాన్ని దర్శించడానికి బయలుదేరాడు. ఆ స్తంభం తుదీ మొదలూ అటు బ్రహ్మకు కానీ, ఇటు విష్ణుమూర్తికి కానీ అంతుపట్టలేదు. ఇద్దరూ బయలుదేరిన చోటికే వచ్చారు. తామిద్దరిలో ఎవరూ గొప్ప కాదనీ, తేజోమయమైన అగ్నిస్తంభమే గొప్ప అనీ ఆమోదించారు. తమ అహంకారాన్ని నశింప చేసినవాడు తేజోలింగ రూపుడైన శివుడేనని అర్థమైంది. అరుణాచలం శివతేజోమయం. ఆ పర్వతం లోపల ఓ గుహ ఉందని చెబుతారు. అక్కడున్న మర్రిచెట్టు కింద దక్షిణామూర్తి రూపంలో పరమేశ్వరుడు ధ్యానముద్రలో ఉంటాడన్నది నమ్మకం.

ఎన్నెన్నో అద్భుతాలు
అరుణాచలం అద్భుతాలకు నిలయం. పరమశివుడి గణాలలో భృంగి ప్రధాన సేవకుడు. భృంగికి శివుడి మీద మాత్రమే భక్తి. అందుకే ఆయనకు మాత్రమే ప్రదక్షిణలు చేస్తుండేవాడు. ఓ రోజున భృంగి ప్రదక్షిణ చేసే సమయానికి అమ్మవారు, శివుడి ఎడమవైపు అతుక్కొని అర్ధనారీశ్వరిగా ఉన్నారు. భృంగి తేనెటీగ రూపాన్ని ధరించి అమ్మవారికి, అయ్యవారికి మధ్యన దూరిపోయి శివ ప్రదక్షిణను పూర్తి చేశాడు. అందుకు మెచ్చుకున్న శివుడు భృంగికి మోక్షం ఇవ్వబోయాడు.. అమ్మవారు వద్దని వారించారు. ఈ ప్రణయ కలహాన్ని అర్చక స్వాములు ఓ ఉత్సవంగా జరుపుతారు. అరుణాచల గోపురాల నిర్మాణానికి సంబంధించి ఎన్నో కథలు. ఇక్కడున్న ఓ గోపురానికి కిరిగోపురం అని పేరు. దీన్ని భళ్లాల మహారాజు కట్టించినట్లు చెబుతారు. భళ్లాలుడు శివభక్తుడు. గొప్పదాత. ఆయనకు ఇద్దరు భార్యలు. సంతానం కలగలేదు.

ఆ రాజును పరీక్షించేందుకు శివుడే స్వయంగా బయల్దేరాడు. కొంతమంది జంగమ దేవరలను వెంటపెట్టుకొని తాను కూడా జంగమయ్య వేషం వేసుకుని రాజు దగ్గరకు వచ్చాడు. తమకు సేవ చేసేందుకు కొందరు దేవదాసీలు కావాలని రాజును కోరాడు జంగమయ్య. రాజు అలాగే పంపాడు. ఆ జంగమ దేవరలలో మిగిలిన వారికి రాజు పంపిన దాసీలందరూ సరిపోయారు. పెద్ద జంగమయ్యకు మాత్రం ఒక్కరూ మిగల్లేదు. దాంతో రాజు రెండో భార్య తానే దాసీగా వెళ్లింది. ఆమె వెళ్లేసరికి పెద్ద జంగమయ్య నిద్రపోతున్నాడు. ఆయనకు ఫలాలను సమర్పించే ఉద్దేశంతో తాకి లేపింది. రాణి ఆయనను తాకగానే పెద్ద జంగమయ్య పసిబాలుడిలాగా మారిపోయాడు. అప్పుడామె ఆ బిడ్డను ఎత్తుకొని భర్త దగ్గరకు వచ్చింది. రాజు బిడ్డను తాకగానే బిడ్డ అంతర్థానమై పోయింది. రాజు, రాణి ఆశ్చర్యపోయారు. అప్పుడు శివుడు "ఓ రాజా నీవు బాధపడవద్దు. నేను నీకు కుమారుడిని. నీ మరణానంతరం నీకు అగ్ని సంస్కారాన్ని కూడా నేనే చేస్తాను' అని వరమిచ్చాడు. భళాల రాజు మరణానంతరం శివుడు తన మాటను నిలబెట్టుకున్నాడు. ఈ నాటికి కూడా, రాజు పరమపదించిన రోజున అరుణాచలేశ్వరుడికి ఆ దుర్వార్తను వినిపిస్తారు. ఆ తర్వాత, ఆలయం తలుపులు మూసివేస్తారు. అనంతరం స్వామి భళ్లాల రాజు పాలించిన పళ్లి కొండపట్టు వెళతాడు. అక్కడ ఉత్సవమూర్తికి స్నానం చేయించి, భళ్లాల రాజుకు ఆబ్దికం పెట్టిస్తారు. ఆ తర్వాత, ఉత్సవమూర్తి తిరిగి ఆలయానికి చేరుకుంటాడు. ఇవన్నీ అయ్యాకే భక్తులకు దర్శన భాగ్యం. ఇలాంటి స్థల పురాణ గాథలు భక్తలోకంలో విశేష ప్రచారంలో ఉన్నాయి.

- శ్రీమల్లి, 7382927069






అగ్నిలింగాకారంలో కనిపించే అరుణాచలేశ్వరుడు!
పంచభూతాల్లో అగ్నిలింగం
ఆధ్యాత్మిక లోకంలో ఓలలాడించే గిరి ప్రదక్షిణం
పాపాలు హరించే శివపుణ్యక్షేత్రం

భరతఖండం వేదభూమి. లెక్కకు మించిన అద్భుతాలు ఈ నేలపై కొలువైవున్నాయి. అలాంటి అద్భుతాల్లో ఒకటి అరుణాచలం. గాలి, నీరు, భూమి, వాయువు, అగ్ని అనే పంచభూతాల్లో ఒకటి. ప్రకృతిలో మమేకమై పరమాత్మునితత్వం ఉట్టిపడేలా వెలసిన అగ్నిలింగమే ఈ అరుణాచలేశ్వరుడు. ఈ పేరు మదిలో తలంపుకు రాగానే మనసు భక్తిభావంతో ఉప్పొంగిపోతుంది. ఈ పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రంలో గిరిప్రదక్షిణం ఆధ్యాత్మిక లోకంలో ఓలలాడిస్తుంది. ప్రతి యేటా కార్తీక మాసంలో జరిగే కార్తీక దీపోత్సవం అణువణువునూ శివతేజంతో నింపి భక్తులను పులకింపజేస్తుంది. అంతేనా.. అరుణాచలం అనగానే రమణమహర్షి గుర్తుకు వచ్చే ఆధ్యాత్మిక కేంద్రం తిరువణ్ణామలై. అలాంటి అరుణాచలేశ్వరుని గురించి ప్రత్యేక కథనం.

చరిత్ర పుటలను తిరగేస్తే...
దేశంలో ఉన్న గొప్ప పుణ్యక్షేత్రాల్లో అరుణాచలం ఒకటి. శివభక్తుల పుణ్యక్షేత్రం. అరుణ అంటే ఎర్రని, ఆచలము అంటే కొండ అని అర్థం. అ-రుణ అంటే పాపములు హరించునది అనే అర్థం కూడా వస్తుంది. తమిళంలో తిరువణ్ణామలై అని అంటారు. తిరు అనగా శ్రీ అని, అణ్ణామలై అనగా పెద్దకొండ అని అర్థం. ఇక్కడ కొలువైవున్న శివుడిని స్మరిస్తే చాలు పుణ్యం వస్తుందని భక్తుల ప్రగాఢ విశ్వాసం. వేదాలు, పురాణాల్లో కూడా ఈ ఆలయ ప్రస్తావన ప్రముఖంగా కనిపిస్తుంది. స్కంద పురాణంలోని మహేశ్వరకాండలో వేదవ్యాసుడు అరుణాచలం గొప్పతనం గురించి వర్ణించాడు.

శివాజ్ఞ్ఞతో విశ్వకర్మ నిర్మించిన ఆలయం...
అరుణాచలేశ్వర ఆలయాన్ని శివాజ్ఞతో విశ్వకర్మ నిర్మించారని, ఆలయం చుట్టూ అరుణ అనే పురము నిర్మించబడిందని పురాణాలు చెపుతున్నాయి. పైగా ఈ ఆలయంలో జరిగే పూజాపునస్కారాలకు సంబంధించిన విధానమంతా శివుడి ఆదేశం మేరకు గౌతమ మహర్షి రూపకల్పన చేశారని స్కందపురాణంలోని అరుణాచలేశ్వర మహాత్మ్యంలో ఉంది. ఈ జ్యోతిర్లిగం తేజోలింగం కనుక దీన్ని అగ్నిక్షేత్రమని అంటారు. ఈ ఆలయాన్ని తమిళ సామ్రాజ్యాన్ని పాలించిన చోళ మహారాజులు 9, 10 శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించారని చోళ రాజుల శాసనాలు చెపుతున్నాయి. తిరువణ్ణామలై పల్లవులు, చోళులు, విజయనగరరాజులు, కన్నడ రాజులు, టిప్పుసుల్తాన్‌ ఆ తర్వాత బ్రిటిష్‌ పాలకుల ఏలుబడిలో వుంది.. ఈ ఆలయానికి ఉండే ఒక్కో రాజగోపురం చూడటానికి రెండు నేత్రాలు చాలవు. వీటిని పోటీపడి మరీ నిర్మించారా అనిపిస్తుంది. నాలుగు దిక్కులా నాలుగు రాజగోపురాలు ఉంటాయి. ఈ దేవాలయం మొత్తం 25 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో ఉంది. దక్షిణ భారతంలో ఉన్న అతిపెద్ద ఆలయాల్లో ఇది ఒకటి.

పంచభూత క్షేత్రాల్లో ఒకటి
పురాణాల్లో పేర్కొన్నట్టుగా పంచభూతాలను సూచించే పంచభూతస్థలాల్లో అరుణాచలం ఒకటి. అన్నామలేశ్వరుడు(అగ్ని) కనుక దీనిని తేజోక్షేత్రంగా పిలుస్తారు. మిగిలిన పంచభూత క్షేత్రాల్లో ఏకాంబరేశ్వర ఆలయం (పృథ్వీలింగం - భూమి), జంబుకేశ్వరుడు (జలలింగం - నీరు), కాళహస్తీర్వుడు (వాయులింగం - గాలి), చిదంబరేశ్వరుడు (ఆకాశలింగం - ఆకాశం). దక్షిణ భారతంలో వెలసిన పంచలింగ క్షేత్రాల్లో దీన్ని అగ్నిభూతమునకు ప్రతీకగా పేర్కొంటారు.

గిరిప్రదక్షిణం కాదు.. సాక్షాత్‌ శివప్రదక్షిణం
ఈ అరుణాచలేశ్వరుడు సాక్షాత్‌ జ్యోతిర్లింగ స్వరూపం. అందుకే ఈ ఆలయం చుట్టూ గిరిప్రదక్షిణం చేస్తే సాక్షాత్‌ ఆ శివునికి ప్రదక్షిణం చేసినట్టేనని భక్తుల నమ్మకం. రమణ మహర్షి ఈ విషయాన్ని పదేపదే ప్రస్తావించారు. పాదచారులై శివనామ స్మరణ చేస్తూ గిరిప్రదక్షిణం చేస్తే మహాపుణ్యం సిద్ధిస్తుందని మహాత్ముల వచనం. అందుకే గిరిప్రదక్షిణంలో నిత్యం వందలాది మంది భక్తులు పాల్గొంటారు. ఈ కొండలపై ఉండే మహాఔషధ మొక్కల ప్రభావం వల్ల శరీరానికి, శివస్మరణ వల్ల మనస్సుకూ, శివానుగ్రహం వల్ల ఆధ్యాత్మిక జీవనానికి స్వస్థత చేకూరుతుందని భక్తుల విశ్వాసం. గిరి ప్రదక్షిణం 14 కిలోమీటర్ల మేరకు సాగుతుంది. దీన్నే గిరివాలం అని కూడా అంటారు. ఈ గిరివాలం వల్ల భక్తులు పాపవిముక్తులవుతారని, కోరిన కోర్కెలు తీరడమే కాకుండా మోక్షం లభిస్తుందని భక్తుల నమ్మకం. అరుణాచలాన్ని తలచుకుంటే అన్ని బంధనాలు తెంచుకుని స్వేచ్ఛాజీవులమవుతామని కూడా భక్తులు భావిస్తారు. అందుకే రమణ మహర్షి ఈ ప్రాంతాన్ని హార్ట్‌ ఆఫ్‌ ఎర్త్‌ (భూహృదయం)గా అభివర్ణించారు. స్కందపురాణంలో అన్నికంటే గొప్ప పుణ్యక్షేత్రంగా ఈ ఆలయాన్ని పేర్కొన్నారు.

అగ్నిలింగాకారంలో పరమేశ్వరుడు..
అరుణాచలేశ్వరుడితో పాటు ఎన్నో ఆశ్రమాలకు నెలవైన తిరువణ్ణామలై శాశ్వతమైన శాంతినొసగే ప్రశాంతభూమిగా పేరు గడించింది. ఇక్కడ శివుడిని దక్షిణామూర్తి అని పిలుస్తారు. ఈ ఆలయంలో పరమేశ్వరుడు అగ్నిలింగాకారంలో భక్తులకు దర్శనమిస్తుంటాడు. అరుణాచలేశ్వరుడు కొలువైవున్న కొండ ఎత్తు 2669 అడుగులు. పచ్చటి చెట్లతో చుట్టూత కొండలతో అణువణువునా ప్రకృతి అందాలు కనిపిస్తుంటాయి. ఈ అరుణాచలం కొండకు కృతయుగంలో అగ్ని కొండ అని, త్రేతాయుగంలో బంగారు కొండ అని, ద్వాపర యుగంలో తామ్ర కొండ అని, కలియుగంలో రాతి కొండ అనే పేర్లు ఉన్నట్టు పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఈ కొండని తేజో లింగం లేదా జ్యోతిర్లింగం అని కూడా పేర్కొంటారు. కొండ చుట్టూ ఎనిమిది లింగాలు, ఎనిమిది నందులు, 350కి పైగా చెరువులు, మరెన్నో మండపాలు ఉన్నాయి. ఎనిమిది లింగాలు అంటే ఇంద్ర లింగం, అగ్ని లింగం, యమ లింగం, నైరుతి లింగం, వరుణ లింగం, వాయు లింగం, కుబేర లింగం (ఈ లింగంపై ప్రజలు నాణేలు వేస్తారు), ఈశాన్య లింగం అనే పేర్లు ఉన్నాయి.

ఏడాదిలో 4 బ్రహ్మోత్సవాలు
ఈ క్షేత్రంలో ఒక ఏడాదిలో నాలుగు బ్రహ్మోత్సవాలు జరుపుతారు. తమిళ నెల కార్తీక మాసం (నవంబరు, డిసెంబరు)లో జరిగే బ్రహ్మోత్సవాలు ప్రసిద్ధి చెందాయి. పది రోజుల పాటు జరిగే ఈ బ్రహ్మోత్సవాలు కార్తీక దీపోత్సవంతో ముగుస్తాయి. ఆ రోజు సాయంత్రం అన్నామలై కొండపై మూడు టన్నుల నెయ్యితో జ్యోతి ప్రజ్వలన చేస్తారు. అలాగే, ప్రతి పౌర్ణమి రోజున ఈ ఆలయానికి వందలాది మంది భక్తులు వస్తుంటారు. తమిళ పంచాంగం ప్రకారం వచ్చే చిత్రపౌర్ణమి రోజున కూడా భక్తులు భారీగా తరలివస్తుంటారు.

ఎలా వెళ్ళాలి...
తమిళనాడు రాజధాని చెన్నై నుంచి రోడ్డు, రైలు మార్గంలో ఈ పుణ్యక్షేత్రానికి చేరుకోవచ్చు. ఇక్కడ ప్రతి ఒక్కరికీ అందుబాటు ధరల్లో వసతి దొరుకుతుంది. అలాగే, రమణాశ్రమంలో కూడా గదులు అద్దెకు ఇస్తారు. అయితే, ఇక్కడ గదులను ముందుగానే రిజర్వు చేసుకోవాల్సి ఉంది. ఇక్కడ తమిళంతో పాటు తెలుగు, కన్నడ, మలయాళం, ఇంగ్లీషు భాషలు మాట్లాడుతారు.





Saturday, 20 October 2018

శక్తిపీఠాలు తెలుసుకుందామా!









శక్తిపీఠాలు తెలుసుకుందామా!


పురాణాల ప్రకారం... బ్రహ్మదేవుడి కుమారుడైన దక్షప్రజాపతి కుమారై సతీదేవి శివుడిని వివాహాం చేసుకుంది. ఒకానొక సమయంలో త్రిమూర్తులు దేవసభ ఏర్పాటు చేశారు. అ సభకు దేవాదిదేవతలంతా హాజరయ్యారు. దక్షుడు సభకు అలస్యంగా వచ్చారు. అ సమయంలో శివుడు లేనందున అవమానంగా భావించి వెళ్లిపోయాడు. శివతత్వం దృష్టి తెలియక దక్షుడు శివుడిని విస్మరించి నిరీశ్వర యాగం తలపెట్టాడు. అ యాగానికి దేవతలందరిని పిలిచి సతీదేవి, శివుడిని మాత్రం ఆహ్వానించ లేదు. తండ్రి తల పెట్టిన యాగానికి శివుడు ఎంత వద్దని చెప్పినా వినకుండా సతీదేవి వెళ్తుంది. అక్కడ దక్షప్రజాపతి శివుడిని అపహస్యం చేస్తూ నిందిస్తాడు. దీంతో మనస్తాపానికి గురైన సతీదేవి అక్కడే ఆత్మార్పణ చేసుకుంటుంది. ఈ విషయం తెలుసుకున్న శివుడు ప్రళయరుద్రుడై సతీదేవి మృతదేహంతో సృష్టిని మరిచి తాండవం చేశాడు. శివుడిని శాంతింప చేసే ప్రయత్నంలో దేవతలంతా కలసి విష్ణుమూర్తిని వేడుకుంటారు. విష్ణుమూర్తి తన సుదర్శన చక్రాన్ని సంధిస్తాడు. దాంతో శివుడి భుజంపై ఉన్న సతీదేవి మృతదేహాన్ని ఆ చక్రం 108 శకలాలుగా చేయడంతో ఒక్కొక్క శకలం ఒక్కో ప్రదేశంలో పడిపోయింది. అ భాగాలే శక్తిపీఠాలుగా ఆవిర్భవించాయి. ప్రధానమైన శరీర భాగాలు 18. ఈ భాగాల్ని శక్తిపీఠాలుగా ఆది శంకరాచార్యులు ప్రాణప్రతిష్ఠ చేశారు. భారత దేశంలో 17 శరీర భాగాలు, శ్రీలంకలో ఒక భాగం ఉంది.




శ్రీలంక శాంకరీదేవి

రావణస్తుతి సంతుష్టాకృత లంకాధివాసినీ
సీతాహరణ దోషేణ త్యక్తలంకా మహేశ్వరీ
సజ్జనస్తుతి సంతుష్టా కదంబవనవాసినీ
లంకాయాం శాంకరీదేవీ రక్షేత్‌ ధర్మ పరాయణా!!

‘రావణుని స్తోత్రాల చేత సంతుష్టురాలై, అతని లంకాపట్టణంలో నివసించడానికి అంగీకరించింది. కానీ రావణుడి దోషమైన సీతాపహరణం వల్ల లంకను వీడిన మహేశ్వరివి నీవే. శాంకరిగా, కదంబవనవాసినిగా సజ్జనుల చేత స్తుతించబడే వనదుర్గా.. మాకు ధార్మిక ప్రవృత్తిని కలిగించి మమ్మల్ని... అంటూ శాంకరీదేవిని భక్తులు కొలుస్తారు. ప్రస్తుతం శ్రీలంకగా చెలామణీలో ఉన్న ఒకనాటి లంకాపట్టణమే శాంకరీదేవి నెలకొన్న శక్తి పీఠక్షేత్రం. పశ్చిమ సముద్రతీరాన ట్రింకోమలి పట్టణంలో ఈ మొదటి శక్తిపీఠం ఉంది. ఈ తల్లిని మహర్షులు వనశంకరి అని పిలిచేవారు. వనం అంటే నీరు, అడవి అనే అర్థాలున్నాయి. లంక చుట్టూ నీరు ఉండటం సహజమే. పైగా ఆమె కదంబవనవాసిని. ఏ విధంగా చూసినా వనశాంకరీదేవి, లంకా శక్తిపీఠసంస్థితగానే భావించాలి. అమ్మను వనదుర్గా మంత్రంతోనూ పూజిస్తారు. ఈ తల్లి రాక్షసగుణాలను సంహరిస్తూ, ధర్మాన్ని రక్షిస్తూ భక్తపాలన చేస్తుందని అంటారు. అయితే ఈ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకోవాలనుకున్న పోర్చుగీసువారు ఈ పురాతన ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేసినా అమ్మవారి విగ్రహం మాత్రం పదిలంగా ఉంది. పురాతన ఆలయం పక్కనే మరో ఆలయం నిర్మించారు.

కంచి కామాక్షమ్మ

శివనేత్రే నిమీల్యైవ ధృతా కాత్యాయనీ వపుః
గంగాప్లావ సముద్విగ్నా సైకతం లింగమాశ్రితా
భక్తానామిష్టదా నిత్యం కామాక్షీ కాంచికాపురే
ఏకామ్రనాధ గృహిణీ శుభం - కుర్యాన్మహేశ్వరీ!!

అష్ట దశ శక్తి పీఠాల్లో రెండో శక్తిపీఠం కామాక్షి అమ్మవారి ఆలయం, తమిళనాడు రాష్ట్రం, కాంచీపురంలో ఉంది. ఈ ఆలయాన్ని ఆరవ శతాబ్దంలో పల్లవ వంశ రాజులు నిర్మించారని, ఆ తరువాత కాంచీపురాన్ని పాలించిన రాజులు అమ్మవారి ఆలయ విస్తరణకు అనేక పనులు చేపట్టి అభివృద్ధి చేశారని చరిత్ర చెబుతోంది. ఈ ఆలయంలో కొలువైన అమ్మవారి శక్తి పీఠాన్ని నాభి స్ధాన శక్తి పీఠం అని పిలుస్తారు. ‘క’ అంటే సరస్వతీ రూపం, ‘మా’ అనేది లక్ష్మీ రూపం, ‘అక్షి’ అంటే నేత్రం అని అర్ధం. ఈమేరకు కంచిలో లక్ష్మి, సరస్వతిగా కామక్షి అమ్మవారు దర్శనిమిస్తుంది. ఈ అమ్మవారి అనుగ్రహాన్ని పొందాలంటే లలిత సహస్ర నామ జపమే అనువైన మార్గం అని భక్తులు నమ్ముతారు. కంచి రెండో శక్తిపీఠంగా గుర్తింపు పొందింది.

మూడు రూపాల్లో... కామాక్షి అమ్మవారి ఆలయాన్ని గాయత్రీ మండపంగా పిలుస్తారు. ఇక్కడ అమ్మవారు కామాక్షి, శ్రీబిలహాసం, శ్రీచక్రం అనే మూడు రూపాల్లో భక్తులకు దర్శనమిస్తుంది. ఈ ఆలయంలో ఏటా నవరాత్రి ఉత్సవాలను ఘనంగా నిర్వహిస్తారు. ఈ ఉత్సవాలను మొదటి మూడు రోజులు అమ్మవారిని దుర్గా దేవిగా, తరువాత మూడు రోజులు లక్ష్మీ దేవిగా, చివరి మూడు రోజుల్ని సరస్వతీదేవిగా అలంకరించడం ఆనవాయతీ.

శృంఖలాదేవి

విశృంఖలా స్వయం దేవీ - భక్తానుగ్రహకారిణీ
భక్తానాం శృంఖలా హర్త్రీ - స్వయంబద్దాకృపాపరా
శృంఖలాకటి బద్దా చ - జగన్మాతా యశస్వినీ
మాంగల్య దా శుభకరీ - వేదమార్గాను పాలినీ
ప్రద్యుమ్నే శృంఖలాదేవి బుష్యశృంగ సమర్చితా
శుభం తనో తు సా దేవీ - కరుణాపూర వాహినీ!!

పశ్చిమ బంగ, హుగ్లీ జిల్లా, పాండువా గ్రామంలో శృంఖలాదేవి శక్తి పీఠం ఉంది. అష్టాదశ శక్తిపీఠాల్లో ఇది 3వ శక్తిపీఠం. ఇక్కడ అమ్మవారి ఉదరభాగం పడిందని చెబుతారు. శృంఖలా అంటే సంకెల అని అర్థం. మాతృమూర్తిగా, అప్పుడే ప్రసవించిన బాలింతరాలుగా, నడుము వద్ద ఉండే నడికట్టును శృంఖల అంటారు. అదేవిధంగా అప్పుడే ప్రసవించి, చంటి బిడ్డకు పాలిస్తున్నట్లుగా ఉండే అమ్మవారి రూపానికి శృంఖలానామం వచ్చిందంటారు. క్షేత్రంలోని మూర్తి మాతృప్రేమను ప్రతిబింబించేలా ఉంటుంది.

సతీదేవి అవయవాలు పడిన ప్రదేశాలు ఒక్క బంగా(వంగ)లోనే పదికి పైగా ఉన్నట్లు స్థానికుల వాదన. పైగా మొదటినుంచీ వంగలో శక్తి ఆరాధన అధికం అనడానికి ఎన్నో ఆధారాలు కూడా ఉన్నాయి. వంగలో శక్తిగుడిలేని గ్రామం అంటూ ఏదీ లేదని చెప్పొచ్చు. అంగ, వంగ కళింగ దేశాలు మూడు శక్తి ఆరాధనకు ప్రసిద్ధి చెందినవే! ఎన్ని ఆలయాలు ఉన్నా...శృంఖలాదేవి శక్తిపీఠంగా ప్రజలు విశ్వసిస్తున్నారు.

చాముండేశ్వరి

మహిషం సంహృత్యదేవి కంటకం త్రిషు జన్మసు
చండీ కాళీ స్వరూపేణ దుర్గా రూపేణ శాంకరి!
స్థితాసి లోక రక్షార్ధం చాముండా క్రౌంచపట్టణే
దేవి త్వం ప్రసీదాస్మాన్‌ సర్వదా సర్వదా శుభే!!

భారత ఉప ఖండంలో వెలసిన అష్టాదశ శక్తి పీఠాల్లో చాముండేశ్వరి ఆలయాన్ని 4వ శక్తి పీఠంగా చెబుతారు. ఇక్కడ అమ్మవారి కేశాలు పడ్డాయంటారు. మైసూరు, చాముండి కొండల్లో వెలసిన చాముండిదేవికి ఈ దసరా పర్వ దినాల్లో వైభవంగా పూజలు జరుగుతాయి. కర్ణాటక, మైసూరులో ప్రస్తుతం మనకు తెలిసిన చాముండి కొండను ఒకప్పుడు మహాబల గిరిగా పిలిచేవారు. 1659 వరకు అతితక్కువ సదుపాయాలున్న ఈ దేవాలయాన్ని ఆ తరువాతి కాలంలో మైసూరును పాలించిన దొడ్డ దేవరాజ ఒడెయార్‌ అభివృద్ధి చేశారు. క్రమంగా మైసూరు రాజ వంశస్థుల కులదేవతగా, మైసూరుకు నాడ దేవత(గ్రామ దేవత)గా చాముండి దేవి నిత్య పూజలు అందుకుంటోంది.

ఏటా మైసూరు మహారాజు వంశస్థులతోపాటు, ప్రభుత్వ లాంఛనాలతో ఇక్కడ దసరా ఉత్సవాలను ఘనంగా జరుపుతారు. చాముండి అమ్మవారికి చండీ హోమం, వెండి రథోత్సవాలు యథావిధిగా కొనసాగుతాయి. కాళికాదేవి ప్రతిరూపంగా ఉండే చాముండి దేవి తామస గుణ వదనంతో కనిపిస్తుంది. అష్టకరముల్లో ఆయుధాలను ధరించిన దేవిని చంపక పుష్పాలతో అలంకరిస్తారు. ఈ నవరాత్రులలో రోజు సాయంత్రం మహారాజుల కుటుంబ సభ్యులు అత్యంత నిష్టగా పూజలు చేస్తారు.

జోగులాంబ

అలంపురం మహాక్షేత్రం- తుంగాచోత్తర వాహినీ!
బాల బ్రహ్మేశ్వరో దేవః - జోగులాంబా సమన్వితః!!
తీర్థం పరుశురామస్య- నవ బ్రహ్మ సమన్వితం!
అలంపురే జోగులాంబా- విశాలాక్ష్యా సమాస్మృతా!!
భువికా శ్యా సమక్షేత్రం- సర్వదేవ సమర్చితం!
సదానఃపాతు సా దేవీ- లోకానుగ్రహ తత్పరా!!

సతీదేవి ఊర్ధ్వ దంత భాగం పడిన చోటే అలంపూర్‌. ఈ ప్రాంతంలోనే అమ్మవారు జోగులాంబగా అవతరించింది. ఇది ఐదోశక్తి పీఠం. ఈ ప్రాంతం ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లాలో ఉండేది. ప్రత్యేక తెలంగాణ విభజించిన అనంతరం ఆ జిల్లా విడిపోవడం, అమ్మవారి పేరే కొత్త జిల్లాకు పెట్టారు. ఇది తెలంగాణాలో ఏకైక శక్తిపీఠం. ఇప్పుడు అలంపూర్‌ జోగులాంబ జిల్లాలో ఉంది. ప్రధానంగా నరఘోష, దృష్టి దోషం కలగకుండా అమ్మ ఆదర్శమూర్తిగా దర్శనం ఇస్తుంది. అత్యంత శక్తిమంతురాలిగా జోగులాంబని అభివర్ణిస్తారు. అమ్మవారు పీఠాసన రూపంలో మహాతేజోవంతమై దర్శనమిస్తుండటం విశేషం. అమ్మవారి కేశాలు గాలిలో తేలుతున్నట్లు ఉండి వాటిలో బల్లి, తేలు, గబ్బిలం, కపాలం వంటివి కనిపిస్తాయి. అలంపూర్‌ జోగులాంబ దర్శనం భక్తులకు మరుపురాని ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిని మిగులుస్తుంది. 14వ శతాబ్దంలో బహమని సుల్తాన్‌ కాలంలో ఈ ఆలయం పూర్తిగా ధ్వంసం కావడంతో అమ్మవారి మూల విగ్రహాన్ని స్వామి వారి ఆలయంలో నైరుతి భాగంలో ఏర్పాటు చేశారు. తరువాత 2005లో మళ్లీ అమ్మవారి ఆలయాన్ని పునః నిర్మాణం చేసి ప్రతిష్ఠ చేశారు. అమ్మవారు ఉగ్రరూపంలో ఉంటుంది. అందుకే అమ్మవారి పీఠం అడుగున జలగుండం ఉంటుంది. ప్రతి శుక్రవారం అమ్మవారికి వారోత్సవ పూజలు... అమావాస్య, పౌర్ణమికి చండీహోమాలు నిర్వహిస్తారు. ప్రతి ఏడాది అమ్మవారి వార్షిక బ్రహ్మోత్సవాలు ఎంతో వైభవంగా నిర్వహిస్తారు. దసరా శరన్నవరాత్రి ఉత్సవాలు ఘనంగా జరుగుతాయి. దసరా పండగనాడు తుంగభద్ర నదిలో పెద్దఎత్తున తెప్పోత్సవ కార్యక్రమం కూడా ఉంటుంది.

భ్రమరాంబిక

భ్రమరై రరుణం హత్వా భ్రామ్యన్తీ శ్రీగిరౌ స్థితా
భక్తాను కంపినీ దేవీ మల్లికార్జున తోషిణీ సుందరీ !!
శివనుగ్రహ సంధాత్రీ భక్తరక్షణ తత్పరా
సానః పాయాత్‌ సదా మాతా శ్రీశైలే భ్రమరాంబికా!!

సతీదేవి మెడభాగం పడిన ప్రాంతమే శ్రీశైలం. ఈ మహాక్షేత్రంలో స్వయంభువుగా వెలిసిన భ్రమరాంబాదేవి పద్దెనిమిది మహాశక్తుల్లో ఒకరు. ఈ అమ్మవారి క్షేత్రం ఆరో శక్తిపీఠంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. అరుణాసురుడనే రాక్షసుడిని సంహరించడానికి అమ్మవారు తుమ్మెద రూపంలో అవతారమెత్తింది. దాంతో అమ్మవారికి భ్రామరీశక్తిగా పేరు వచ్చినట్టు పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఇక అరుణాసురుడి సంహారం తరువాత అమ్మవారు భక్తులను అనుగ్రహించడానికి, భూలోకంలోనే ఉండదలిచి సరైన ప్రదేశం కోసం అన్వేషించసాగింది. ఆ సమయంలో సహ్యాద్రి పర్వత పంక్తుల వెంట తిరుగుతుండగానే, అద్భుతమైన మల్లె పొదల వాసన ఆమెను (తుమ్మెద రూపంలో ఉన్న ఆ దేవతను) ఆకర్షించింది. అక్కడ మల్లికార్జునరూపుడై ఉన్న జ్యోతిర్లింగాన్ని గుర్తించింది. ఇక అక్కడే ఉండిపోదలచి, ఆ లింగానికి పశ్చిమాన కొంచెం ఎత్తుగా ఉన్న చోట స్థిరనివాసం ఏర్పరచుకుంది. అందుకే ఆ అంశని ‘భ్రమరాంబ’గా రుషులు, దేవతలు స్తుతించారు. అలా శ్రీశైల మహాక్షేత్రంలో అమ్మవారు శ్రీ మల్లికార్జున స్వామికి ఇల్లాలై భక్తులకు దర్శనమిస్తోంది. ఇక్కడ నిత్యం అమ్మవారికి కుంకుమార్చన జరుగుతుంది. దసరా సమయంలో నిత్యాభిషేకాలు, హోమాలు ఉంటాయి. శరన్నవరాత్రుల్లో రోజుకో అలంకారంతో పూజలు అందుకుంటుంది భ్రమరాంబికా దేవి. శ్రీశైల క్షేత్రంలో నిత్యం అమ్మవారికీ, స్వామికీ కల్యాణం జరుగుతుంది.

కొల్హాపురి మహాలక్ష్మి

శ్లో: కోల్హతపః ప్రీతాదేవీ వరదాన మహోజ్జ్వలా
మహాలక్ష్మీర్మహామాతా లోకానుగ్రహ కారిణీ!
దత్తాత్రేయాది సుప్రీతా నానాతీర్థ నిషేవితా
కరవీర సుమారాధ్యా కోల్హ సద్గతిదాయినీ!
భవానీ చామలాదేవీ కరవీర సువాసినీ
కొల్హాపురే మహాలక్ష్మీర్మమాస్తు శుభదాయినీ!!

శక్తిపీఠాల్లో ఒకటైన శ్రీమహాలక్ష్మీ ఆలయం, మహారాష్ట్ర, కొల్హాపూరులో ఉంది. క్రీస్తు శకం 600-700 సంవత్సరాల మధ్య చాళుక్యుల నాటి కాలంలో ఏడవ శతాబ్దంలో పంచగంగా నది ఒడ్డున నిర్మించిన ఆలయమిది. ఇక్కడ అమ్మవారు మహాలక్ష్మి రూపంలో కొలువై ఉంటుంది. ఇది ఏడో శక్తిపీఠం. సతీదేవి కళ్లు ఇక్కడ పడ్డాయని అంటారు. అమ్మవారు విష్ణుమూర్తి సమేతంగా దర్శనమిస్తుంది. ఈ శక్తిపీఠానికి కొల్హాపూర్‌తోపాటు కరవీరం అనే పేరు కూడా ఉంది. ఇక్కడ ఎన్నో తీర్థ ఘట్టాలు, దేవతా ప్రతిష్టలు ఉన్నాయి. దత్తాత్రేయ మహర్షి ప్రతిరోజూ అ అమ్మవారి వద్ద భిక్ష స్వీకరించేవాడని చెబుతారు. వింధ్య పర్వత గర్వాన్ని అణచిన అగస్త్యమహర్షి తిరిగి ఉత్తరాపధం వెళ్లకుండా దక్షిణాదిన సంచరిస్తూ ఇక్కడే శ్రీమహాలక్ష్మి సాక్షాత్కారం పొందినట్లు చరిత్రలో ఉంది. గర్భాలయంలో మూడు అడుగుల ఎత్తులో అమ్మవారి విగ్రహం దర్శనమిస్తుంది. ప్రతిరోజూ అమ్మవారి పాదముద్రలకు కుంకుమార్చన చేస్తారు. అలాగే ఈ పూజలన్నింటినీ పురుషులతోనే చేయిస్తారు. ఏ ఆలయమైనా తూర్పు ముఖంగానే నిర్మించి ఉండటం సహజం. కానీ ఈ ఆలయం మాత్రం పశ్చిమముఖంగా ఉంటుంది.

అమ్మవారు చతుర్భుజాలతో ఉంటుంది. పైన ఉన్న కుడిచేతిలో పెద్ద గద, మరో చేతిలో మాదీఫలం, ఎడమచేతిలో డాలు, మరో చేతిలో పానపాత్ర ఉంటాయి.

జనవరి 31, ఫిబ్రవరి ఒకటి, రెండు తేదీలు సహా నవంబరు 9,10, 11 తేదీల్లో ఈ ఆలయంలో జరిగే అద్భుతాన్ని ‘కిరణ్‌ ఉత్సవ్‌’గా పిలుస్తారు. ఆ రోజుల్లో సాయంకాలపు సూర్య కిరణాలు అమ్మవారి విగ్రహం, పాదాలపై పడతాయి. ఈ రోజులను ప్రత్యేక దినాలుగా భావించి ఉత్సవాన్ని నిర్వహిస్తారు. తండోప తండాలుగా వచ్చే భక్తులతో ఆలయం కిక్కిరిసిపోతుంది.

మహారాష్ట్ర ఏకవీరికాదేవి

శ్లో: దత్తాత్రేయ సమారాఢ్యా అనసూయాత్రి సేవితా
ఏకవీరా మహాదేవీ మస్తకే నైవ శోభినీ!
రేణుకా మాతా మాయా సంహార రూపిణీ
కృపయా పాతు నస్సర్వాన్‌ మాయూరే ఏకవీర్యకా!!

అష్టాదశ శక్తి పీఠాల్లో ఏకవీరికా దేవి ఆలయం ఎనిమిదో శక్తిపీఠం. దత్తాత్రేయస్వామి జన్మక్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి పొందిన మాహోర్‌ క్షేత్రం మహారాష్ట్రలో ఉంది. నాందేడ్‌ జిల్లా కేంద్రానికి 128 కి.మీ. దూరంలో ఈ శక్తిపీఠ క్షేత్రం ఉంది. ఏకవీరికా ఆలయం వల్ల శక్తిపీఠంగా గుర్తించారు. ఈ ప్రదేశంలో మూడు కొండ శిఖరాలు ఉన్నాయి. ఒక శిఖరంపై అత్రి-అనసూయలు, మరో శిఖరంపై దత్తాత్రేయస్వామి నెలకొని ఉండగా - మూడో శిఖరంపైన ఏకవీరికాదేవి విగ్రహం ఉంది. ఈ అమ్మవారు ఉగ్రరూపంలో ఉంటుంది. ఈ శక్తిపీఠ క్షేత్రంలో సతీదేవి కుడి చేయి పడిందని చెబుతారు. కేవలం తల మాత్రమే ఇక్కడ శక్తిగా ఆరాధించబడుతోంది. మెడ కూడా ఉండదు. పైగా ఈ ముఖం రౌద్రం మరింత పెరుగుతోందా అన్నట్లుగా గంగ సింధూరం పూత పూస్తారు. ఈ అమ్మవారిని తుల్జాపూర్‌ భవానీ అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ మాతను శివాజీ చక్రవర్తి ఆరాధించాడని ప్రతీతి. ఈ అమ్మవారికి కొంతకాలం వరకూ జంతువుల్ని బలిచ్చేవారు. ప్రభుత్వం వీటిపై నిషేధం విధించింది. అమ్మవారి ముఖమే గర్భగుడి పైకప్పును, పక్కన గల గోడలను తాకేటంత పెద్దదిగా ఉండటం ఈ క్షేత్రంలో చూడొచ్చు. మహామంత్ర శక్తి గల అమ్మవారని ప్రసిద్ధి.

ఉజ్జయినీ మహంకాళీ

శ్లో: త్రిపురాసుర సంహర్తా మహాకాలో త్రవర్తతే
యస్యాట్ట హాస సందగ్థం దుస్సహం తత్‌ పురత్రయమ్‌!
పురీసాస్యాదుజ్జయినీ మహాకాళీ చ సామతా
ఉజ్జయిన్యం మహాకాళీ భక్తానామిష్టదాసదా !!

అష్టాదశ శక్తిపీఠాల్లోని తొమ్మిదో శక్తిపీఠం ఉజ్జయినీ మహంకాళి. ఈ ఆలయం మధ్యప్రదేశ్‌లో ఉంది. హరసిద్ధిమాత, అన్నపూర్ణాదేవితో కలిసి అమ్మవారిని సేవించే చోటు ఇదే. సప్తమోక్ష పురాలలో ఇదొకటి. అమ్మవారు మహాకాళి కాగా, అయ్యవారు మహాకాళేశ్వరుడు, జ్యోతిర్లింగమూర్తి. సతీదేవి పై పెదవి ఇక్కడ పడినట్లు చెబుతారు. ఎక్కడైతే మహాకాళి ప్రకాశిస్తుందో ఆ పురమే అవంతిక (రక్షించేది), ఉజ్జయిని (జయించేది), అదే (యజ్ఞాలకు యోగ్యమైన) కుశస్థలి. ఇవన్నీ ఉజ్జయినీ నగరానికి మారుపేర్లు. ఈ క్షేత్రాన్ని భూమికి నాభిస్థానం అని అంటారు. మహాకవి కాళిదాసుకు బీజాక్షరాలను ప్రసాదించిన శక్తి ఈ కాళీమాతే.

నగరానికి కొద్ది దూరంలో క్షిప్ర/సిప్ర, ఖాన, సరస్వతి నదుల సంగమం ఉంది. ఇక్కడ ఇదే త్రివేణి సంగమ స్థలం. ఉజ్జయినిలోని మహాకాళేశ్వర లింగాన్ని ఎవరికి వారే అభిషేకించే అవకాశం ఉంది. ఇక్కడ సంవత్సరం పొడవునా ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. అయితే దేవీ నవరాత్రుల్లో జరిగే ఉత్సవాలు మాత్రం భారీస్థాయిలో ఉంటాయి.

పురూహూతికా దేవి

శ్లో: ఏలర్షి పూజిత శ్శంభుః- తస్మై గంగా మదాత్‌ పురా
రురావ కుక్కుటో భూత్వా- భగవాన్‌ కుక్కుటేశ్వరః!!
దేవీ చాత్ర సమాయాతా- భర్తృ చిత్తానుసారిణీ
పురుహూత సమారాద్దా- పీఠాయాం పురుహూతికా!!

అమ్మవారి పిరుదు భాగం పడిన ప్రాంతం పిఠాపురం. ప్రసిద్ధ క్షేత్రాలన్నింటిలో ప్రత్యేకతగల ఆలయం పిఠాపురం పాదగయ క్షేత్రం. దక్షిణకాశీగా విరాజిల్లుతున్న ఈ క్షేత్రంలో ఎన్నో ప్రత్యేకతలున్నాయి. అష్టాదశ శక్తిపీఠాల్లో పిఠాపురం దశమ శక్తిపీఠం. దసరా సందర్భంగా అమ్మవారికి ఆలయంలో కుంకుమార్చనలు జరుగుతాయి. ప్రతి శుక్రవారం అమ్మవారికి కుంకుమ పూజ చేయించుకుంటే అష్టైశ్వర్యాలు సిద్ధిస్తాయనేది భక్తుల నమ్మకం. మహిళలు ఉపవాసంతో ఈ కుంకుమార్చన చేస్తారు. దసరా శరన్నవరాత్రి మహోత్సవాల్లో భాగంగా పురూహుతికా అమ్మవారికి తొలిరోజు కలశస్థాపన, ప్రతిరోజు ఉదయం శ్రీచక్ర నవార్చన, ఛండీ సప్తపతి పారాయణ, మధ్యాహ్నం చండీ హోమం, సాయంత్రం లక్ష కుంకుమార్చన జరుగుతాయి. పాదగయ పుష్కరిణిలో పుణ్యస్నానమాచరించి భవానీ దీక్ష చేపట్టిన భక్తులు 9 రోజులపాటు ఈ క్షేత్రంలోనే ప్రత్యేక పూజలు చేస్తారు. అలానే శతచండీయాగం, కుంకుమ పూజలు ఇక్కడ ప్రత్యేకతం.

గిరిజదేవి

శ్లో: ఓఢ్యాణే గిరిజాదేవీ పిత్రర్చన ఫలప్రదా
బిరజా పర పర్యాయా స్థితా వైతరణీతటే
త్రిశక్తీనాం స్వరూపా చ లోకత్రాణ పరాయణా
నిత్యం భవతు సా దేవీ వరదా కులవర్థినీ

ఓఢ్యాణం అంటే... ఓఢ్రదేశం. నేటి ఒడిశా. కటక్‌కి దగ్గర్లోని వైతరణీ నదీతీరంలో ఉన్న ఒక గ్రామం పేరు కూడా వైతరణే. జాజ్‌పూర్‌ రోడ్డుకు సుమారు 20 కి.మీ. దూరంలో ఉంది పదకొండో శక్తిపీఠం. అదే గిరిజాదేవి ఆలయం. మహాలక్ష్మి, మహాకాళి, మహాసరస్వతి అంశలతో కూడిన శక్తిపీఠంగా ఇక్కడి గిరిజాదేవిని మహర్షులు గుర్తించారు. ఇక్కడ శ్వేతవరాహ రూపంలో ఉన్న శ్రీహరి, గిరిజాదేవి పాదాలను దూరం నుంచే అర్చిస్తూంటాడు. అంటే ఇక్కడికి సమీపంలో శ్వేతవరాహమూర్తి అయిన విష్ణువు ఆలయం ఉందని అర్థం! జీవి శరీరం వదిలాక ముందుగా ఆ జీవిని స్వర్గానికి పంపాలా? నరకానికి పంపాలా? అనే విషయాన్ని వైతరణీ నది తేల్చేస్తుంది. యమలోక ప్రయాణపు దారిలో వచ్చే ఈ నది, న్యాయనిర్ణేత అన్నమాట. జాజ్‌పూర్‌ రోడ్డు చేరువలో ఉన్న ఈ వైతరణి ఆ నదీ అంశతో జన్మించింది కాబట్టి, పితృదేవతలకు - పిండ ప్రదానాలకు ఇది ప్రశస్తమైందని పురాణాలు వర్ణించాయి. అందుకే ఇక్కడ అంతా పిండ ప్రధానం చేస్తారు. స్థానికులు ఇక్కడి శక్తి పీఠాన్ని బిరజాదేవి అనీ వ్యవహరిస్తున్నారు. వైతరణి లేదా విరజా నదీ తీరంలో వెలసినందున వంగ/ఒరియా భాషల్లో విరజ, బిరజగా మార్పుచెంది, స్థానికుల నోట బిరజగా రూపాంతరం చెంది ఉండొచ్చు. త్రిశక్తి రూపిణిగా పూజలందుకొంటూ ఉన్న ఇక్కడి అమ్మవారికి తలనీలాలు అర్పించడం అనేది ఒక విశేషమే!

క్షేత్ర విశిష్టత
ఇక్కడి అమ్మవారు (గిరిజ) సింహాన్ని వాహనంగా కలిగి, ఒక చేత్తో ఖడ్గం, మరో చేతితో మహిషాసురుని తోక పుచ్చుకున్నట్లుగా దర్శనం ఇస్తుంది. దసరా పర్వదినాల్లో అమ్మవారికి రథయాత్రను జరుపుతారు. ఒడిశాలోని మరో పుణ్యక్షేత్రం పూరీలో కూడా రథయాత్రకు ప్రాముఖ్యం ఉంది. అదే తరహాలో ఈ దేవతకు కూడా రథయాత్ర నిర్వహించడం ఇక్కడ ప్రత్యేకత. ఇక్కడ నదిలోని ఒక దీవిలో శ్వేతవరాహరూపుడైన విష్ణుమూర్తి ఆలయం నిర్మించారు. ఒడిశా రాజధాని భువనేశ్వర్‌ నుంచి కోల్‌కతా వెళ్లే రైలు మార్గంలో, కటక్‌ నుంచి మూడు గంటల బస్సు ప్రయాణంతో ఇక్కడికి చేరుకోవచ్చు.

మాణిక్యాంబ

శ్లో: స్వయం భూరస్తి భీమేశః మాణిక్యాంబా త ధైవచ
సప్తర్షి భి స్సమానీతం సప్తగోదావరం శుభం
సూర్యేణ సేవితః పూర్వం భీమేశో జగదీశ్వరః
భక్త్త రక్షణ సంవ్యగ్రా మాణిక్యా దక్ష వాటికే!!

సతీదేవి నాభిభాగం పడిన చోటే ద్రాక్షారామ. సంస్కృతంలో నాభిని మణిపూర్వకచక్రం అంటారు. కాబట్టి ఇక్కడ అమ్మవారు మాణిక్యాంబగా అవతరించినట్టు పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ద్రాక్షారామ అష్టాదశ పీఠాల్లో ఒకటిగానే కాకుండా శ్రీశైల భ్రమరాంబ, కాళహస్తి జ్ఞాన ప్రసూనాంబ, ద్రాక్షారామ మాణిక్యాంబలను కలిపి అంబికాత్రయంగా చెబుతారు. దాక్షాయని ఆత్మాహుతి చేసుకొన్న ఇక్కడే పరమేశ్వరుడు భీమేశ్వరుడి రూపంలో స్వయంభువుడై వెలసినట్టు స్థలపురాణం చెబుతోంది. ద్రాక్షారామలో మాణిక్యాంబ అమ్మవారు దక్షిణాభిముఖంగా సాలగ్రామ శిలతో నిర్మితమైన శ్రీచక్రంపై ఉంటుంది. జగద్గురు ఆదిశంకరాచార్యుల వారు ఈ రూపాన్ని పునఃప్రతిష్ఠించించారు. అష్టాదశ పీఠాల్లో ఎక్కడా లేని విధంగా ఇక్కడ అమ్మవారు శ్రీచక్రంపై నిలబడి ఉంటుంది. శ్రీచక్రానికి ఏకకాలంలో పూజలు నిర్వహించడం ఇక్కడ ప్రత్యేకత. ఈ అమ్మవారికి ప్రత్యేకమైన రూప అలంకరణలు ఉండవు. దసరా శరన్నవరాత్రుల్లో ప్రతిరోజూ ప్రదోష కాలంలో ప్రత్యేకంగా రజిత, సువర్ణ, విశేష పుష్పార్చనలు నిర్వహిస్తారు. అనంతరం పంచహారతులు, నీరాజన మంత్రపుష్పాలు జరుగుతాయి. తూర్పుగోదావరి జిల్లాలోని ద్రాక్షారామ చేరుకోవడానికి రైలుమార్గం ద్వారా అయితే రాజమహేంద్రవరం, సామర్లకోటలో దిగి బస్సుల ద్వారా చేరుకోవచ్చు. రాజమహేంద్రవరం నుంచి 60 కిలోమీటర్లు, కాకినాడ నుంచి 30 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఈ క్షేత్రం ఉంది.

కామాఖ్యాదేవి

కామాఖ్యే కామదే దేవి - నీలాచల నివాసిని
కామస్య సర్వదే మాతః - మాతృ సప్తక సేవితే!!
జామదగ్న్యస్య రామస్య మాతృహత్యా విమోచని
పంచ శంకర సంస్థానా భక్తపాలన తత్పరా !!
కల్యాణ దాయినీ మాతా విప్ర దర్శిత నర్తనా
హరిక్షేత్రే కామరూపే ప్రసన్నా భవ సర్వదా !!

ఇది అసోం రాష్ట్రంలోని గువహటిలో ఉంది. సతీదేవి యోగాగ్నిలో దగ్ధం అయ్యాక, అమ్మవారి యోనిభాగం ఇక్కడ పడిందని అంటారు. ఇది పదమూడో శక్తిపీఠం. కామాఖ్యదేవి అనేక మహిమలు చూపిస్తుందని స్థానికులు నమ్ముతారు. ఈ ఆలయ సమీపంలోనే ఊర్వశీ (ఊర్చసి) కుండం ఉంది. ఈ కుండంలో స్నానం చేసిన తరువాతే ఆలయంలో ప్రవేశించాలి.

ఇక్కడ ఆలయం కిందకు ఉంటుంది. మెట్లు దిగి వెళ్లాలి. కామాఖ్య పీఠ దర్శనం చేసి, అక్కడి జలధారను తీర్థంగా స్వీకరిస్తారు. ఇక్కడి అమ్మవారు ప్రతీ ఏటా రజస్వల అవుతుంది. ఆ సమయంలో ఈ పీఠంలోని జలధార ఎర్రగా మారుతుంది. ఈ సమయాన్ని ‘అంబుబాషిమేళ’ అంటారు. ఈ కాలంలో మూడు రోజులపాటు అమ్మవారి ఆలయాన్ని, సమీపంలోని ఇతర ఆలయాలను మూసివేస్తారు.  అమ్మవారికున్న వస్త్రాలు కూడా ఎర్రగా మారతాయంటారు. నాలుగో రోజు అమ్మవారికి శిరః స్నానం చేయించి ఆలయాలు తెరుస్తారు. భక్తులు మాత్రం అమ్మవారిని కామేశ్వరి అని కూడా పిలుస్తారు. మహా త్రిపుర సుందరిగా పరిగణిస్తారు. దసరా సమయంలో వైభవంగా పూజలు నిర్వహిస్తారు.


మాధవేశ్వరి

త్రివేణీ సంగమోద్భుతా- త్రిశక్తీ నాం సమాహృతిః
ప్రజాపతి కృతా శేష - యాగమాలాభివందితా!!
బృహస్పతి కరాంత స్థ- పీయూష పరిషేచితా
ప్రయాగే మాధవీదేవీ - సదా పాయాత్‌ శుభాకృతి!!

సతీదేవి కుడిచేతి నాలుగు వేళ్లు ప్రయాగ (అలహాబాద్‌) ప్రాంతంలో పడినట్లు చెబుతారు. అక్కడే మాధవేశ్వరీ దేవి శక్తి పీఠం వెలసింది. ఇది పద్నాలుగో శక్తిపీఠం. ఈ క్షేత్రంలోని గంగానది నీరు స్వచ్ఛంగా తెల్లగా ఉంటే, యమున నీరు మాత్రం నల్లగా ఉంటుంది. యమున విష్ణు భక్తురాలు. విష్ణుపాదోద్భవ అయిన గంగలో కలిసిపోయే క్షేత్రం కనుక, దీనికి మాధవక్షేత్రం అని పేరు వచ్చింది. ఆ కారణంతోనే ఈ శక్తిపీఠాన్ని మాధవేశ్వరీ పీఠంగానూ పిలుస్తారు. దేవగురువైన బృహస్పతి కృతయుగంలో బింధుమాధవీ దేవిని అమృతంతో అభిషేకించాడని ప్రతీతి. అందుకే ప్రయాగను అమృత తీర్థమనీ, సూర్యుడు అమ్మవారిని ఆరాధించే క్షేత్రం కాబట్టి భాస్కర క్షేత్రమనీ కూడా పిలుస్తారు. ఈ ఆలయంలో విగ్రహం ఉండదు. మూడు అడుగుల ఎత్తు, మూడు అడుగుల వెడల్పులో నలుచదరంగా ఉన్న ఒక పీఠం మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ఆ పీఠం మధ్యలో గుంట ఉంటుంది. అక్కడే అమ్మవారి చేతి వేళ్లు పడిన చోటు అని చెబుతారు పురోహితులు. దాన్ని ముట్టుకుంటే చేతికి తడి తగులుతుంది. దానిపై ఒక వస్త్రాన్ని హుండీలాగా వేలాడదీసి అడుగున ఊయల మాదిరి కడతారు. భక్తులు అక్కడే దీపారాధనలు చేసి అమ్మవారిని కొలిచినట్లు తృప్తి చెందుతారు. కానుకలను ఊయలలో ఉంచుతారు. స్థానికులు ఈ అమ్మవారిని అలోపీదేవిగా కొలుస్తారు. కొన్ని సంవత్సరాలుగా ఇక్కడ అఖండ జ్యోతి వెలుగుతూ ఉంది.

వైష్ణవీదేవి

కాలాధర సర్వతాగ్రే జ్వాలా రూపాను భాససే
జ్వాలాముఖీతి విఖ్యాతా జ్యోతి ర్మూర్తినిదర్శనా!!
రాధే శ్యామేతి నా దేన వర్థమానా త్విషాంతతిః
జ్వాలాయాం వైష్ణవీ దేవి సదారక్షతు శాంకరీ!!



ఈ జ్వాలాక్షేత్రం హిమాచల్‌ప్రదేశ్‌లోని కాంగ్రా వద్ద ఉంది. అమ్మవారి నాలుక నిట్టనిలువుగా ఈ ప్రాంతంలో పడిందని ప్రతీతి. ఈ ఆలయం కాలంజర పర్వతంపై ఉంది. ఇక్కడ అమ్మవారి విగ్రహం ఉండదు. జ్వాలారూపిణిగా దర్శనం ఇస్తుంది. అమ్మవారి ఆలయం గుహలో ఉంటుంది. ప్రవేశద్వారానికి ఎదురుగా మూడు అడుగుల ఎత్తున్న గూట్లో ఆరు అంగుళాల పొడవున అగ్ని జ్వాల కనిపిస్తుంది. దాన్నే అమ్మవారి శక్తిపీఠంగా భావిస్తారు. ఇక్కడ నిరంతరం ఏడు జ్వాలలు వెలుగుతూంటాయి. ఇక్కడ అమ్మవారిని జ్వాలాముఖి, వైష్ణవీదేవి, విద్యేశ్వరీ దేవి అనే పేర్లతోనూ పిలుస్తారు. ఈ గర్భాలయానికి రెండు అడుగుల చదరం ఆకృతిలో ఒక ప్రవేశ ద్వారం ఉంది. దీనిలోంచి తల మాత్రం దూర్చి ఆ జ్వాలను చూడొచ్చు. రాధేశ్యాం అని మనం ఎంత బిగ్గరగా అరిస్తే అంత ఎత్తున జ్వాల ఎగిసిపడటం ఇక్కడి ప్రత్యేకత. ఇది పదిహేనో శక్తిపీఠం.

సర్వమంగళాదేవి

గదాధర సహదోరి గయాగౌరి నమోస్తుతే
పితృణాంచ స కర్తృణాం దేవి సద్గతిదాయిని!!
త్రి శక్తి రూపిణీ మాతా సచ్చిదానంద రూపిణీ
మహ్యం భవతు సుప్రీతా గయా మాంగళ్య గౌరికా!!



సతీదేవి శరీరభాగాల్లో స్తనాలు పడినట్లుగా చెప్పే ప్రదేశం గయ. అమ్మవారు మంగళగౌరి దేవీ... స్థలపురాణానికి తగ్గట్లుగానే వక్షోజాలను పోలిన నిర్మాణాన్ని మాంగళ్యగౌరిగా పూజిస్తారు. పురాణాల ప్రకారం గయాసురుడి తలభాగం ఉండే చోటుగా భావించే ఈ క్షేత్రాన్ని శిరోగయగా కూడా పిలుస్తారు. ఇక్కడి తీర్థం ఫల్గుణీనది. సర్వమంగళాలను దేవి ప్రసాదించడంతో, ఈ తేజోమూర్తిని దేవతలు, మునులు సర్వమంగళాదేవిగా కీర్తించారు. ఈ క్షేత్రంలో శ్వేత, మధుర, ఫల్గుణి అనే మూడు నదులు సంగమిస్తూ ఉండటంతో ఈ క్షేత్రానికి ప్రయాగతో సమానమైన ఖ్యాతి ఉంది. ప్రస్తుతం మధుర, శ్వేతానదులు కనిపిస్తున్నాయి. ఫల్గుణీ నది అంతర్థానమై అంతర్వాహిని మారిపోయింది. ఈ శక్తి పీఠంలో యాభైరకాల దానాలతో కూడిన శ్రాద్ధకర్మలు చేస్తారు. ఇది వైష్ణవక్షేత్రం కూడా. మంగళగౌరీ దేవిని విష్ణు మూర్తి భక్తులు చెల్లెలుగా పరిగణిస్తారు. ఇది పదహారో శక్తిపీఠం.



కాశీ విశాలాక్షీ

కాశీంతు పునరాగత్య సంహృష్టం తాండవోన్ముఖం
విశ్వేశం దేవ మాలోక్య ప్రీతి విస్తారితే క్షణా!!
సానురాగా చ సా గౌరీ దద్యాత్‌ శుభపరంపరాం
వారణాస్యాం విశాలాక్షీ అన్నపూర్ణా పరాకృతిః!!
అన్నం జ్ఞాన చ దదతీ సర్వాన్‌ రక్షతి నిత్యశః
త్వత్ప్ర సాదా న్మహాదేవి అన్నలోపస్తు మాస్తుమే!!

అష్టాదశ శక్తిపీఠాల్లో పదిహేడో శక్తిపీఠం శ్రీవిశాలాక్షీ దేవి. కాశీ విశ్వేశ్వరుడి గుడికి కొంత దూరంలోనే విశాలాక్షీ అమ్మవారి క్షేత్రం ఉంది. ఈ గుడి గోపురం అంతా దక్షిణాది సంప్రదాయంలో ఉంటుంది. సప్తమోక్ష పురాణాల్లో ఒకటిగా కాశీకి విశిష్టస్థానం ఉంది. ఇది సతీదేవి మణికర్ణిక (చెవి కుండలం) పడిన ప్రదేశం. ఆలయం బయటి నుంచి చూడ్డానికి చిన్నగానే ఉంటుంది. కానీ ఈ శక్తి పీఠంలోని విశాలాక్షీ అమ్మవారు గర్భాలయంలో రెండు రూపాలతో దర్శనమిస్తుంది. ఒకటి పెద్దది. మరొకటి చిన్నది. వెనుక భాగంలో చిన్నగా కనిపించే విగ్రహమే అసలైంది. స్వయంభువు. శివుడి వైభవాన్ని కళ్లు పెద్దవి చేసి మరీ ఆశ్చర్యంగా చూసిన దేవి కాబట్టి విశాలాక్షీ అనే పేరు వచ్చిందని ప్రతీతి.

కాశ్మీరే షు సరస్వతి

సరస్వతి నమస్తుభ్యం సర్వవిద్యాస్వరూపిణి
రాగద్వేషాది యుక్తాయ మనశ్శాంతిం ప్రయచ్ఛసి!!
కాశ్మీర దేశ వద్రమ్యా విశదా భవదా కృతిః
సాంత్వయన్తీ మహాదేవీం త దుక్త్యా శారికా అభూః!!
ప్రసన్నతాం సమాంబుద్ధిం విశదాం పాండితీం శుభాం
విద్యా వృద్ధిం సదా దద్యాత్‌ కాశ్మీరే షు సరస్వతీ!!

సరస్వతీదేవిని కశ్మీరు పురవాసినిగా పిలుస్తారు. అక్కడి ప్రజలు ‘‘నమస్తే శారదా దేవీ కశ్మీరు పురవాసినీ-త్వాం హం ప్రార్థయే నిత్యం విద్యాదానం చ దేహిమే’ అని భక్తితో పూజిస్తారు. పాక్‌ ఆక్రమిత కాశ్మీర్‌లోని నేటి ముజఫ్ఫరాబాద్‌కు 150 కిలోమీటర్ల దూరంలో నీలం నది పక్కన శారద అనే గ్రామంలో ఈ శక్తి పీఠం ఉంది. సతీదేవి కుడిచేయి ఇక్కడ పడటం వల్ల ఈ పీఠం ఏర్పడిందని చెబుతారు. 14వ శతాబ్దానికి చెందిన ఈ ఆలయం చాలాసార్లు శిథిలమైంది. పందొమ్మిదో శతాబ్దంలో కశ్మీర్‌ రాజు మహారాజా గులాబీసింగ్‌ ఈ ఆలయాన్ని చివరిసారిగా మరమ్మతులు చేయించారు. 1948లో భారత్‌ పాకిస్థాన్‌ యుద్ధంతో ఈ ప్రాంతం ఫస్తూన్‌ తెగల ఆక్రమణకు గురై వాళ్ల ఆధీనంలో ఉండిపోయింది. ఆపై ఆక్రమిత కశ్మీర్‌ వశంలోకి చేరింది. మరోసారి 2005లో జరిగిన అతిపెద్ద భూకంపంతో చాలా భాగం శిథిలమైపోయింది. అప్పటి నుంచి ఈ ఆలయానికి మరమ్మతులు లేవు. ప్రస్తుతం అక్కడ ఒక శిథిల ఆలయం తప్ప మరేమీ లేదు. ఒకప్పుడు శంకరాచార్యులవారు దర్శించి అర్చించారని శంకర విజయకావ్యం ద్వారా తెలుస్తోంది. అప్పుడప్పుడు పాకిస్థానీ హిందువులు దేవాలయాన్ని సందర్శిస్తారు. అలానే జమ్మూ కశ్మీరులో అమ్మవారిని కీర్‌ భవాని సరస్వతి శక్తి పీఠంగా భావిస్తారు చాలామంది. ఇది తుళుముల అనే ప్రదేశంలో (శ్రీనగర్‌కు దాదాపు నలభై కిలోమీటర్ల దూరంలో) ఒక చెరువు మధ్యలో ఉంది. పాలతో చేసిన అన్నం పాయసం ఇక్కడ ప్రసాదం.


>

Sunday, 14 October 2018

బుద్ధుడి అడుగుజాడల్లో..!









బుద్ధుడి అడుగుజాడల్లో..!


‘మనదేశంలో బౌద్ధం ప్రాభవం కోల్పోవచ్చుగాక... కానీ అది పుట్టి పెరిగిన ప్రదేశం మనదేశంలోనే ఉంది. ప్రపంచంలోని బౌద్ధులందరికీ కూడా అదే ప్రముఖ బౌద్ధక్షేత్రం. అందుకే అక్కడ ఎటు చూసినా బౌద్ధ సన్యాసులే. అదే బీహార్‌ రాష్ట్రంలోని బుద్ధగయ’ అంటూ అక్కడి విశేషాలను చెప్పుకొస్తున్నారు హైదరాబాద్‌కు చెందిన మత్స్యరాజ హరగోపాల్‌.

బౌద్ధ విహారాలకు నిలయమైన ప్రాంతాన్ని అప్పట్లో విహార్‌ అని పిలిచేవారు. అదే నేడు బీహార్‌గా మార్పు చెందింది. అందుకే అక్కడ అడుగడుగునా బుద్ధుడు నడయాడిన జాడలు కనిపిస్తాయి. వాటిల్లో ముఖ్యమైనది ఆయన జ్ఞానోదయం పొందిన మహాబోధి వృక్షానికి నిలయమైన బుద్ధగయ. అక్కడ ఉన్న మహాబోధి మందిరం బౌద్ధమత కేంద్రంగా విరాజిల్లుతోంది. బుద్ధగయ అసలు పేరు ఉరువెలా. సిద్ధార్థుడు దుఃఖకారణాల కోసం అన్వేషిస్తూ అనేక ప్రాంతాల్లో సంచరించి ఉరువెలా అనే ప్రాంతానికి చేరుకున్నాడు. అక్కడ ఓ మర్రిచెట్టుకింద కూర్చుని ధ్యానముద్రలోకి వెళ్లాడు. కొన్నిరోజులకు జ్ఞానోదయం కలిగింది. అలా బుద్ధత్వం సిద్ధించింది కాబట్టి సిద్ధార్థుడు బుద్ధుడుగానూ ఆయనకు నీడనిచ్చిన మర్రిచెట్టు బోధివృక్షంగానూ ఉరువెలా ప్రాంతం బుద్ధగయగానూ ప్రాచుర్యం పొందాయి.

వేలాది సంవత్సరాలుగా పూజలందుకుంటోన్న ఈ మందిరాన్ని ‘ద లివింగ్‌ టెంపుల్‌’గా పిలుస్తారు. 2013లో ఉగ్రవాద దాడుల తరవాత కట్టుదిట్టమైన భద్రతా ఏర్పాట్లు జరిగాయిక్కడ. నిజానికి ఇది మధ్యలో కొంతకాలం మట్టితో కప్పబడిపోయింది. 13వ శతాబ్దంలో తుర్కుల దాడిలో ఇది ప్రాభవాన్ని కోల్పోయింది. తరవాత మనదేశంలో బౌద్ధానికి ఆదరణ కరవవడంతో ఇది మట్టి, ఇసుకలతో మూసుకుపోయింది. 1880-84 నాటి తవ్వకాల్లో ఇది మళ్లీ వెలుగుచూసింది.

మందిరంలోకి అడుగుపెట్టగానే ‘బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి’ అంటూ మంద్ర స్వరంతో వినిపించే పదాలు మనల్ని అలౌకిక ప్రపంచంలోకి తీసుకెళ్తాయి. వాటిని వింటూ ప్రధాన మందిరంలోకి అడుగుపెట్టాం. గర్భాలయంలో భూమిని స్పర్శిస్తూ, భిక్షాపాత్రతో ధ్యానముద్రలో కూర్చున్న బుద్ధ భగవానుడు సందర్శకుల్ని మంత్రముగ్ధుల్ని చేస్తాడు. అంతరాలయంలోకి వచ్చి చాలాసేపు బుద్ధుణ్ణి చూస్తూ కూర్చున్నాం. అక్కడ ఎంతసేపు కూర్చున్నా ఏమీ అనరు. బాలభిక్షువులు ప్రార్థన చేస్తూ ఆలయం చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేస్తూ కనిపిస్తారు. వాళ్ల ముఖాల్లోని ప్రశాంతత సందర్శకుల్ని చకితుల్ని చేస్తుంది.

నాలుగు ముఖద్వారాలు ఉన్న ఈ ఆలయంలో అనేక స్తూపాలూ చైత్యాలూ ఉన్నాయి. ఈ మందిరాన్ని అశోకుడు నిర్మించాడనీ అంతరాలయంలోని బుద్ధుడిని ఆయనే ప్రతిష్ఠించాడనీ అంటారు. అయితే ప్రస్తుతం ఉన్న మందిరం క్రీ.శ. ఆరో శతాబ్దం నాటిదని చరిత్రకారులు చెబుతున్నారు. అయితే ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉన్న స్తూపాలు 2500 సంవత్సరాల నాటివిగానూ మెట్లు క్రీ.పూ.రెండో శతాబ్దంలోనూ నిర్మించినట్లు చారిత్రక ఆధారాల ద్వారా తెలుస్తోంది. అయితే బౌద్ధమతంలో భాగంగా అశోక చక్రవర్తి ఈ ప్రాంతంలోనే అనేక స్తూపాలనూ విహారాలనూ చైత్యాలనూ నిర్మించినట్లు ఆధారాలున్నాయి. భక్తులే కాదు, చారిత్రక పర్యాటకులెందరో అత్యంత ప్రాచీనకాలంనాటి ఈ ఆలయాన్ని చూసి ప్రశంసలతో ముంచెత్తుతారు.

మహాబోధి..!
తరవాత మహాబోధి వృక్షం దగ్గరకు వెళ్లాం. ఈ చెట్టును అసలు చెట్టుకి ఐదోతరానిదిగా చెబుతారు. దీనికిందే తూర్పుదిక్కుకి అభిముఖంగా బుద్ధుడు వజ్రాసనంలో కూర్చుని ధ్యానంలోకి వెళ్లాడనీ, వైశాఖ పూర్ణిమరోజు ఆయనకి జ్ఞానోదయం అయిందనీ అంటారు. ఇక్కడ బౌద్ధులతోబాటు సందర్శకులూ ధ్యానం చేసుకోవచ్చు. ప్రధాన మందిరం చుట్టూ ఉన్న ప్రాంగణం పచ్చదనంతో అలరారుతుంటుంది. దానిమీద చాపలూ పరుపులూ వేసుకుని దేశవిదేశీయులెందరో నెలలు, సంవత్సరాల తరబడి ధ్యానంచేస్తూ అక్కడ గడిపేస్తుంటారు. ఆ తరవాత దానికి పక్కనే ఉన్న ‘నిమేషలోచన చైత్యము’ అనే స్థలానికి వెళ్లాం. ఇక్కడినుంచే బుద్ధుడు వారంరోజులపాటు కనురెప్పలు కదల్చకుండా బోధివృక్షం వైపే చూస్తూ తన కృతజ్ఞతను చాటుకున్నాడట.

జ్ఞానోదయమైన తరవాత మూడో వారం గడిపిన ప్రదేశమే ‘చక్రమణ’. అక్కడ ఆయన పాదం మోపిన ప్రతిచోటా తామరపువ్వులు వచ్చినట్లు చెబుతారు.

తరవాత రత్నగృహం అనే ప్రదేశానికి వెళ్లాం. జ్ఞానోదయానంతరం ఇక్కడ బుద్ధుడు నాలుగో వారం గడిపినట్లూ ఆయన శరీరంలోనుంచి అయిదు రంగులు వెలువడినట్లూ తెలుస్తుంది. ఆ అయిదూ కామ, క్రోథ, లోభ, మద, మాత్సర్యాలకు ప్రతీకలని అంటారు.

కర్మల ద్వారా మానవుడు సద్గతి పొందుతాడనీ జన్మ ద్వారా కాదని బుద్ధుడు గ్రహించి బోధించిన ప్రదేశమే కీర్తిఅజపాల. ఇవన్నీ చూసుకుంటూ సరస్సు దగ్గరకు చేరుకున్నాం. ఆరో వారంలో ఆయన ఈ సరస్సు దగ్గర గడిపాడనీ మానవ మేధస్సులోని అలజడులనూ ఆటుపోట్లనూ తట్టుకుని ఏకాగ్రత సాధించడం ఎలానో ఆయన గ్రహించి బోధించిన ప్రదేశం ఇదేననీ అంటారు. అక్కడినుంచి రాజాయితనమ్‌ అనే ప్రదేశానికి వెళ్లాం. ఇక్కడ బుద్ధుడు బర్మాలో బౌద్ధమత వ్యాప్తికోసం వెంట్రుకని ఇచ్చాడని చెబుతారు.

తరవాత అక్కడినుంచి దగ్గర్లోని 80 అడుగుల ఎత్తున్న బుద్ధ విగ్రహం దగ్గరకు వెళ్లాం. ధ్యానభంగిమలో ఉన్న ఈ విగ్రహానికి ఇరువైపులా పదిమంది ఆయన శిష్యుల ప్రతిమలు కూడా ఉన్నాయి. తరవాత థాయ్‌ మందిరంలోకి వెళ్లాం. అందులో ప్రతిష్ఠించిన స్వర్ణప్రతిమ శోభాయమానంగా ఉంది. టిబెట్‌ సంస్కృతిని అద్దంపట్టేలా నిర్మించిన కర్మ ఆలయం సందర్శకులను ఆకర్షిస్తుంది.

నలందాలో...
మర్నాడు ఉదయమే రాజగృహ, నలంద, పావాపురి చూడ్డానికి బయలుదేరాం. గయకి 80 కి.మీ. దూరంలోని రాజగృహ అన్న ప్రదేశానికి వెళ్లాం. ఇక్కడే బుద్ధుడు అనేక సంవత్సరాలపాటు బౌద్ధ ధర్మాన్ని బోధించాడట. బింబిసారుడు ఇక్కడే బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించాడనీ మొదటి బౌద్ధ సమ్మేళనం ఇక్కడే జరిగిందనీ చెబుతుంటారు.

ఇక్కడి రత్నగిరి కొండలమీద నిర్మించిన శాంతి స్తూపాన్ని చూడ్డానికి రోప్‌వే ద్వారా వెళ్లాం. ఈ స్తూపం ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉంది. ఇక్కడి బుద్ధుడి విగ్రహాన్ని చాలాసేపు అలాగే చూస్తుండిపోయాం. దీన్ని జపాన్‌కు చెందిన బౌద్ధులు నిర్మించారు. తరవాత రాజగృహకి 15 కి.మీ. దూరంలోని నలందాకి బయలుదేరాం. క్రీ.పూ. అయిదో శతాబ్దానికి చెందిన విశ్వవిఖ్యాత నలంద విశ్వవిద్యాలయం ఇక్కడే ఉండేది. గౌతముడు దాన్ని ఎన్నోసార్లు సందర్శించాడనీ క్రీ.శ. 5-12 శతాబ్దాల వరకూ ఈ ప్రాంతం బౌద్ధ మత సిద్ధాంతాల ప్రచారానికి కేంద్రంగా ఉందనీ చెబుతారు. ప్రపంచంలోనే మొదటి రెసిడెన్షియల్‌ విశ్వవిద్యాలయం ఇదే. ఇక్కడ 2000 మంది ఆచార్యులు, 10,000 పైగా విద్యార్థులు ఉండేవారనేదానికి చారిత్రక ఆధారాలున్నాయి. క్రీ.శ. ఏడో శతాబ్దంలో చైనా యాత్రికుడు హుయాన్‌త్సాంగ్‌ ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించినట్లు చరిత్ర చెబుతోంది.

ప్రస్తుతం ఇక్కడ 14 హెక్టార్లలో భారత పురాతత్వ శాఖ జరిపిన తవ్వకాల్లో వెలుగుచూసిన నాటి అద్భుత కళాఖండాలూ కట్టడాలూ మనల్ని మంత్రముగ్ధుల్ని చేస్తాయి. ఎర్ర ఇటుకలతో కట్టిన నాటి బోధనాలయాలూ వసతి గృహాలూ విహారాలూ చైత్యాల్లో కొన్ని ఇప్పటికీ కనిపిస్తాయి. బుద్ధుడి ప్రధాన శిష్యుల్లో ఒకడైన సారిపుత్ర ఇక్కడివాడే. ఆర్యదేవ, వసుబంధు, ధర్మపాల, సువిష్ణు, అసంగ, శైలభద్ర, ధర్మకీర్తి... వంటి వాళ్లంతా ఆచార్యులుగా ఉండేవారు. కుమారగుప్తుడు క్రీ.శ. ఐదో శతాబ్దంలో ఈ విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించాడనీ తరవాతికాలంలో హర్షవర్థనుడు, పాలవంశరాజులు అభివృద్ధి చేసినట్లు చెబుతారు. క్రీ.శ.1200 సంవత్సరంలో భక్తియార్‌ ఖిల్జీ దీన్ని కూలగొట్టాడట.

1970వ దశకంలో భారత పురావస్తు శాఖ జరుపుతున్న తవ్వకాల్లో ఇక్కడ బౌద్ధంతోపాటు హిందూ దేవతా విగ్రహాలూ జైన విగ్రహాలూ నాటి శాసనాలూ నాణాలూ బయటపడ్డాయి. ప్రస్తుతం వాటన్నింటినీ ఇక్కడ ప్రదర్శిస్తున్నారు. గైడ్‌ ద్వారా నాటి చరిత్రని విని ఎంతో ఆనందించాం.

తరవాత అక్కడికి 18 కి.మీ. దూరంలోని పావాపురికి బయలుదేరాం. ఇక్కడ జైన తీర్థంకరుల్లో చివరివాడైన మహావీరుడు తన పార్థివ శరీరాన్ని త్యజించిన స్థలంలో ఓ మందిరాన్ని నిర్మించారు. అది చాలా అద్భుతంగా ఉంది. దాని చుట్టూ ఓ సరస్సు ఉంది. అందులో ఒకవైపు అంతా తెల్లని కమలాలూ మరోవైపు ఎర్రని కమలాలూ మనల్ని ముగ్ధుల్ని చేస్తాయి. ఈ పాలరాతి కట్టడంలో మహావీరుని పాదముద్రలు ఉన్నాయి. ‘అహింస పరమోధర్మ, ప్రశాంతంగా జీవించు-ఇతరులను జీవించనివ్వు, ప్రకృతిలోని ప్రతి ప్రాణినీ ప్రేమించు...’ అని అక్కడ రాసి ఉన్న శిలాఫలకాన్ని చూసే గాంధీజీ ప్రభావితుడైనట్లు చెబుతారు. అక్కడినుంచి తిరుగుప్రయాణంలో గయకి చేరుకున్నాం.

మోక్షగయ!
బుద్ధగయ-గయ జంటనగరాల్లా ఉంటాయి. బౌద్ధులకు బోధగయ ఎలాంటిదో, హిందువులకు గయ అలాంటిదే. గయలో ఫల్గుణీ నది, విష్ణుమందిరం, వటవృక్షం చూడదగ్గ ప్రదేశాలు ఇవన్నీ ఒకే దగ్గర ఉన్నాయి. ఈ మూడు ప్రదేశాల్లో పిండప్రదానం చేస్తే పూర్వికులకి సద్గతి ప్రాప్తి కలుగుతుందనీ అందుకే గయాశ్రాద్ధం ఎంతో గొప్పదనీ హిందూ ధర్మశాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి. ఫల్గుణీ నదీతీరంలోనే విష్ణుమందిరం ఉంది. ఈ మందిర ప్రాంగణంలోనే వటవృక్షం ఉంది. ఈ మూడుచోట్లా పిండప్రదానం చేస్తారు. ఇక్కడ తెలుగు పండితులు కూడా ఉన్నారు. శ్రీమహావిష్ణువు తన ఎడమపాదాన్ని గయాసురుని హృదయంమీద నొక్కి ఇక్కడే సంహరించాడనీ అందువల్ల ఒక్క పాదం మాత్రమే ఈ మందిరంలో ఉందనేది ఓ పౌరాణిక గాథ. అయితే అది గౌతముడి పాదమన్నది బౌద్ధుల విశ్వాసం. ఆ పాదాన్ని భక్తులు తాకవచ్చు. ఈ మందిరానికి సమీపంలోనే 15వ శతాబ్దానికి చెందిన మంగళగౌరి ఆలయం ఉంది. దీన్ని అష్టాదశ శక్తిపీఠాల్లో ఒకటిగా చెబుతారు. ఆలయంలోని గర్భగుడి చిన్నగా ఉంది. అందులోని అఖండ జ్యోతి ఎప్పుడూ వెలుగుతుంటుందట. అది చూసి వారణాశికి వెళ్లి అక్కడి నుంచి తిరుగు ప్రయాణమయ్యాం.

Sunday, 30 September 2018

Ladakh - లడఖ్ - లద్దాఖ్‌








Ladakh - లడఖ్ - లద్దాఖ్‌



‘‘లద్దాఖ్‌... ప్రపంచంలోకెల్లా  ఎత్తైన నివాసిత ప్రాంతం మాత్రమే కాదు, రంగులు మారే సరస్సూ, పాలపుంత ఆకాశమూ, అయస్కాంత కొండా, రెండు మూపురాల ఒంటెలూ... ఇలా ఎన్నో సహజ వింతలకీ అందాలకీ సాహస యాత్రలకీ నిలయం. అంతేకాదు, భారతీయ ఆధ్యాత్మికతకి ప్రతీకగా నిలిచే హిమాలయ పర్వతాలకీ, ప్రాచీన నాగరికతకి కారణమైన సింధునదికీ ఆలవాలం...’’ అంటూ అక్కడి విశేషాలను చెప్పుకొస్తున్నారు హైదరాబాద్‌కు చెందిన వి. మల్లికార్జున్‌.

సింధునదిని దర్శనం చేసుకోవాలనీ అక్కడి ప్రదేశాలను చూడాలనీ 17 మంది బృందంతో కలిసి బయలుదేరాం. ముందుగా సింధునదిలో పవిత్ర స్నానం చేయాలనే కోరికతో జమ్మూకాశ్మీర్‌ రాష్ట్రంలో ఉన్న లద్దాఖ్‌లోని లేహ్‌ పట్టణానికి వెళ్లాలనుకున్నాం. దిల్లీ నుంచి లేహ్‌కు విమానంలో చేరుకున్నాం. అక్కడ దిగగానే ఎత్తైన హిమగిరులు దర్శనమిచ్చాయి. అయితే అవన్నీ మంచుతో కాకుండా మట్టి, రాళ్లతో నిండి ఉన్నాయి. చలికాలంలో మాత్రం మంచుతో కప్పబడి ఉంటాయట. కనుచూపుమేరలో పచ్చదనం కనిపించదు. అందుకే లద్దాఖ్‌ ప్రాంతంలోని కొండల్ని ఎడారి హిమాలయాలని అంటారు.

రాత్రి ఎనిమిది వరకూ వెలుగే!
లేహ్‌ సముద్ర మట్టానికి 11,500 అడుగుల ఎత్తులో ఉంటుంది. ఇక్కడ గాలిలో ఆక్సిజన్‌ తక్కువ. నైట్రోజన్‌ ఎక్కువ. దానివల్ల మనకు శ్వాస తీసుకోవడంలో కొంత ఇబ్బంది కలుగుతుంది. దీనికోసం ఎక్కువసార్లు నీళ్లూ, ఫ్రూట్‌జ్యూసులూ తాగాలి. నోరు పొడారిపోకుండా లాలాజలం ఊరేలా లవంగం, పిప్పరమెంట్లు లాంటివి చప్పరించడం చేస్తే శ్వాస సమస్యలు తలెత్తకుండా ఉంటాయి. ఆ వాతావరణానికి అలవాటు పడ్డానికి సాయంత్రం వరకూ గదిలోనే ఉన్నాం. లేహ్‌లో సూర్యోదయం ఉదయం ఐదుగంటలకే. చీకటిపడేది మాత్రం రాత్రి ఎనిమిది తరవాతే. అక్కడ జనసాంద్రత చాలా తక్కువ. వీరి జీవనోపాధి కేవలం పర్యటకం మాత్రమే. ఇక్కడ అత్యధిక శాతం టిబెటన్‌ బౌద్ధులే. సాయంత్రం సింధు దర్శన్‌ యాత్రా సమితి ఆధ్వర్యంలో జరిగిన ప్రారంభోత్సవ వేడుకకి వెళ్లాం. అక్కడ సింధు నదీ ప్రాశస్త్యం గురించీ, దేశభక్తిని పెంపొందించేందుకూ ప్రత్యేకంగా ప్రదర్శించిన సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలను చూశాం. సుదూర హిమాలయాల్లో నివసిస్తున్న ప్రజలు దేశంలోని మిగిలిన అన్ని ప్రాంతాలతో కలిసి సమైక్యంగా ఉండాలన్న ఉద్దేశంతోనూ అందరూ శాంతియుతంగా జీవించాలని ఆకాంక్షిస్తూ భారత ప్రభుత్వం గత 22 సంవత్సరాల నుంచీ ఈ సింధు దర్శన్‌ యాత్రను చేపట్టింది. అందులో భాగంగా ఇక్కడ ఏటా జూన్‌లో ఈ వేడుకను నిర్వహిస్తారు. దీనికోసం అన్ని రాష్ట్రాలనుంచీ యాత్రికులు వస్తుంటారు.

సింధునది మానస సరోవరంలో పుట్టి, దాదాపు 2400 కి.మీ. పొడవుతో టిబెట్‌, లద్దాఖ్‌, పాకిస్తాన్‌లలో ప్రవహించి అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తుంది. లద్దాఖ్‌లో దాదాపు 250 కి.మీ. ప్రవహిస్తుంది. ప్రారంభోత్సవ కార్యక్రమాలయ్యాక  నదీస్నానానికి బయలుదేరాం. మానససరోవరంలో పుట్టి అక్కడినుంచి ఎన్నో మలుపులు తిరుగుతూ ప్రవహిస్తోన్న ఆ నదిని చూడగానే ఎక్కడలేని ఆనందం కలిగింది. అందులో స్నానం చేసి పూజాది కార్యక్రమాలు నిర్వహించాక, చుట్టుపక్కల ప్రదేశాలు చూడ్డానికి బయలుదేరాం.

నదీ సంగమం!
లేహ్‌ నుంచి కార్గిల్‌ వెళ్లే దారిలో సముద్రమట్టానికి దాదాపు 12,000 అడుగుల ఎత్తులో ఉన్న పత్తర్‌ సాహిబ్‌ గురుద్వారా దగ్గరకు వెళ్లాం. ఇక్కడ సిక్కు మత సంస్థాపకులైన గురునానక్‌ ఓ పెద్ద శిల దగ్గర ధ్యానం చేసి, జ్ఞానోదయం పొందారని ప్రతీతి. అందుకు చిహ్నంగా అక్కడ ఓ పెద్ద గురుద్వారా నిర్మించారు. ఇక్కడ ఎంతో పవిత్రంగా కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నారు. ప్రతిరోజూ లంగర్‌(సంతర్పణ) ఉంటుంది. దీనికి సమీపంలో కనుచూపుమేరలో అన్నీ ఎడారి హిమాలయాలే. తరవాత సింధునది జంస్కర్‌ నది కలిసే సంగమ ప్రదేశానికి వెళ్లాం. ఇక్కడ సింధు నది నీలం రంగులోనూ జంస్కర్‌ నది మట్టి రంగులోనూ కనిపిస్తుంది. అక్కడినుంచి సింధునది పాకిస్తాన్‌ వైపు ప్రవహిస్తుంది. ఈ సంగమం ప్రపంచంలోనే అతి ఎత్తైనదిగా చెబుతారు. ఇక్కడి జంస్కర్‌ నదిలో రివర్‌ ర్యాఫ్టింగ్‌ చేస్తే ప్రపంచంలో అతి ఎత్తైన ప్రదేశంలో చేసినట్లేనట. మేం కూడా ర్యాఫ్టింగ్‌ చేశాం. ఒకవైపు ఎత్తైన హిమగిరులూ మరోవైపు ఎక్కడో లోయలో ఉన్నట్లున్న నదిలో పడవ ప్రయాణం అద్భుతంగా అనిపించింది.  ఈ జంస్కర్‌లోయలోనే మొరిరి అనే సరోవరం దగ్గరున్న కర్జోక్‌ ప్రాంతం పచ్చదనంతో కళకళలాడుతుంటుంది. ప్రపంచంలోకెల్లా ఎత్తైన వ్యవసాయ క్షేత్రం ఇదేనట. ఇక్కడికి సమీపంలోనే భారతీయ సైన్యం నిర్మించిన  ప్రపంచంలోకెల్లా ఎత్తైన వంతెన ఉంది.

అయస్కాంత పర్వతం!
తరవాత అయస్కాంత పర్వతం దగ్గరకు వెళ్లాం. ఇది లేహ్‌ నుంచి 30 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇది సముద్ర మట్టానికి 14,000 అడుగుల ఎత్తులో ఉంటుంది. దీని ప్రభావం రెండు ఫర్లాంగుల వరకూ ఉంటుంది. అందుకే అక్కడ ఓ పసుపుపచ్చ గీత గీశారు. అక్కడ వాహనాన్ని నిలిపినట్లైతే అది నెమ్మదిగా పర్వతం వైపు కదులుతున్న దృశ్యం మనల్ని చకితుల్ని చేస్తుంది. ఈ ప్రాంతాన్ని నో ఫ్లై జోన్‌గా ప్రకటించారు. తరవాత హాల్‌ ఆఫ్‌ ఫేమ్‌ అనే కట్టడం దగ్గరకు వెళ్లాం. దేశ రక్షణకోసం వరసగా మనదేశం చేసిన యుద్ధాల్లో వీరుల పోరాటాలూ వాళ్ల విజయ ఘట్టాలూ అమరులైన సైనిక సోదరుల చిత్రపటాలూ అన్నీ అక్కడ ప్రదర్శనకి ఉంచారు. వాళ్లు వాడిన రకరకాల ఆయుధాలు కూడా అక్కడ ఉన్నాయి. చల్లని మంచులో సైనికులు ఎలా నివసిస్తారు, సైనికుడు తనతో ఎన్ని వస్తువులను తీసుకెళతాడు... వంటి అనేక విశేషాలను అక్కడ తెలుసుకోవచ్చు. మనలాంటివాళ్లకి ఏ బరువులూ లేకుండా మంచుపర్వతం ఎక్కడమే గగనంగా ఉంటే, సైనికులు మాత్రం అంతంత బరువులతో ఆ పర్వతాన్ని ఎక్కడం అనేది ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది. ఇప్పటివరకూ పరమవీరచక్ర, మహావీరచక్ర పతకాలు పొందిన సైనిక సోదరుల చిత్రపటాలూ కార్గిల్‌ యుద్ధంలో మరణించిన మేజర్‌ పద్మపాణి ఆచార్య చిత్రాలూ అక్కడ ఉన్నాయి. ఇక్కడ అమరవీరుల స్తూపం నిత్యం జ్వలిస్తూ కనిపిస్తుంది. ప్రతిరోజూ సాయంత్రం సైనిక సంగీత ప్రదర్శన, సౌండ్‌ అండ్‌ లైట్‌ షో ఉంటాయి.

ఉప్పునీటి సరస్సు!
అక్కణ్నుంచి ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన పాంగోంగ్‌ ఉప్పునీటి సరస్సు చూడ్డానికి వెళ్లాం. ఇది లేహ్‌ నుంచి 130 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఎడారి పర్వతాలగుండా ఘాట్‌రోడ్డులో సుమారు 5 గంటలు ప్రయాణం చేస్తే వస్తుందీ సరోవరం. సముద్రమట్టానికి 14 వేల అడుగుల ఎత్తులో ఉన్న ఈ సరస్సులో 60 శాతం చైనా స్వాధీనంలోనూ, 40 శాతం భారత్‌ అధీనంలోనూ ఉంది. ఇక్కడికి వెళ్లాలంటే అనుమతి పత్రం తప్పనిసరి. ఎంతో కష్టపడి ఎత్తైన కొండలను దాటుకుంటూ వెళ్లాం. కానీ అక్కడి సరస్సును చూడగానే ఆ కష్టాన్ని మరచిపోయాం. అంత అద్భుతంగా ఉందది. ఆకాశంలో సూర్యగమనాన్ని బట్టి రోజంతా రంగులు మారుతూ సందర్శకుల్ని చకితుల్ని చేస్తుందీ సరస్సు. ఉదయం వేళలో ముదురు నీలిరంగులో ఉండే నీళ్లు మధ్యాహ్నానికి ఆకుపచ్చరంగులోనూ సాయంత్రానికి పసుపూ ఎరుపూ కలగలిసినట్లుగా ఉంటాయి. ఇక్కడ సినిమా షూటింగులు జరుగుతుంటాయి. త్రీ ఇడియట్స్‌ సినిమాలోని చివరి సన్నివేశం ఇక్కడ తీసినదే. తిరుగు ప్రయాణంలో అదే సినిమాలో చూపించిన రంచోడ్‌దాస్‌ పాఠశాల కనిపించింది. నది ఒడ్డునే క్యాంపింగ్‌ సౌకర్యం ఉంది. రాత్రివేళలో ఆకాశంలోని చుక్కలన్నీ ఎంతో దగ్గరగా కనిపిస్తూ నక్షత్రలోకంలో ఉన్నామా అనిపిస్తుందనీ, ఆకాశంలో ఎలాంటి మబ్బులూ లేనివేళలో పాలపుంత కనిపిస్తుందనీ అక్కడివాళ్లు చెప్పారు.

ఎత్తైన రోడ్డుమార్గంలో...
హిమాలయాల్లోని మరో అద్భుత ప్రదేశమైన ఖార్డుంగ్‌ లాకి వెళ్లాం. ఇది ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన రోడ్డుమార్గం. సముద్ర మట్టానికి 18,500 అడుగుల ఎత్తులో ఉన్న ఈ రోడ్డు మానస సరోవరానికన్నా మూడువేల అడుగుల ఎత్తులో ఉంది. లేహ్‌ నుంచి 39 కి.మీ. దూరంలో ఈ ప్రాంతానికి వెళుతుంటే మేఘాలు మనల్ని తాకుతున్నట్లే అనిపిస్తుంది. ఆ ప్రాంతంలోని కొండల్నీ ఆకాశాన్నీ చూస్తుంటే అంతరిక్షంలోనో మరో గ్రహంమీదో ఉన్న అనుభూతి కలుగుతుంది. ఇది భూమండలమేనా అన్న అనుమానమూ వస్తుంది. ఎత్తైన ఆ కొండలమీద నుంచి కిందకి చూస్తే అదో పాతాళలోకంలా కనిపిస్తుంది. ఆ ప్రాంతానికి చేరుకోగానే మంచుతో కప్పబడిన హిమాలయాలు కనువిందు చేస్తాయి. అక్కడ దిగి అందరం చిన్న పిల్లల్లా మంచులో ఆడుకున్నాం. అక్కడి నుంచి మరికాస్త ముందుకు వెళితే నుబ్రా వ్యాలీ వస్తుంది. లేహ్‌కు విరుద్ధంగా పచ్చని చెట్లతో కళకళలాడుతూ కనిపిస్తుంది. బాక్ట్రియన్‌ ఒంటెలుగా పిలిచే రెండు మూపురాల ఒంటెలు ఉన్నాయక్కడ. ఇవేకాదు, లేహ్‌లో మరెన్నో బౌద్ధారామాలూ, లేహ్‌ ప్యాలెస్‌... వంటి చారిత్రక స్థలాలు ఉన్నాయి. అవన్నీ చూసి సంతృప్తితో వెనుతిరిగాం.

తొండమనాడు - కూర్చున్న శ్రీనివాసుడు









తొండమనాడు
కూర్చున్న శ్రీనివాసుడు


ప్రభాతవేళ తిరుమలలో కొలువైన వేంకటేశ్వరస్వామిని మేల్కొల్పేందుకు ఆలపించే సుప్రభాతం ఎంత మధురంగా ఉంటుందో అభయ, కటి హస్తాలతో దర్శనమిచ్చే శ్రీవారి రూపం కూడా అంతే మనోహరంగా ఉంటుంది. అయితే ఆ నిలువెత్తు రూపానికి భిన్నంగా శ్రీదేవీ భూదేవిసమేతంగా సుఖాసీనుడై యోగముద్రలో ఉన్నట్టుండే శ్రీనివాసుడిని దర్శించుకోవాలంటే తిరుపతికి సమీపంలోని తొండమనాడు వెళ్లాల్సిందే.

‘‘దొమ్ములు చేసిన యట్టి తొండమాన్‌ చెక్కురవర్తి రమ్మన్న చోటికివచ్చి నమ్మినవాడు’’ అంటూ తొండమాన్‌ చక్రవర్తి గురించి వివరించాడు పదకవితా పితామహుడు అన్నమాచార్యుడు. శ్రీనివాసుడి సేవలో తరించిన రాజుగా తొండమానుడికి ఎంతో పేరుంది. శ్రీనివాసుడికి పిల్లనిచ్చి పెళ్లి చేసిన ఆకాశరాజుకు స్వయానా సోదరుడు ఈ తొండమాన్‌ చక్రవర్తి. ఆయన తన చివరి దశలో తిరుమలకు వెళ్లి స్వామిని సేవించే పరిస్థితిలేక... తన ఇంటనే స్వామి వెలసి ఉండాలని ఆ కలియుగ దేవుడిని వేడుకున్నాడు. చక్రవర్తి భక్తికి మెచ్చి శ్రీవారు తొండమాన్‌ ఇంటనే స్వయంభువుగా ఉద్భవించాడు. సుఖాసీనుడై చక్రవర్తి సేవలందుకున్నాడు. స్వామి విగ్రహం ఒక చేతితో యోగముద్ర, మరో చేత్తో అభయహస్తం కలిగి ఉండటంతోపాటు శ్రీదేవి, భూదేవి సమేత ప్రసన్న వేంకటేశ్వరుడిగా భక్తులకు దర్శనమిస్తుంది.

తొండమానుడి నిర్మాణం
శ్రీవారికి గొప్ప భక్తుడైన తొండమానుడు అగస్త్యాశ్రమానికి వెళ్లి అక్కడ సేదతీరుతున్న శ్రీనివాసుడిని దర్శించుకుంటాడు. ఆ సమయంలో శ్రీనివాసుడు తొండమానుడితో ‘కలియుగం అంతమయ్యే వరకూ నేను శేషాచల కొండల్లోనే స్థిరనివాసం ఏర్పర్చుకుంటాను. అక్కడ నా కోసం ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించి దాని మధ్యలో బంగారు విమానాన్ని ఏర్పాటు చేయి’ అని ఆదేశిస్తాడు. దీనికి అంగీకరించిన తొండమానుడు విశ్వకర్మ సహాయంతో శ్రీవారి ఆలయ నిర్మాణాన్ని పూర్తిచేస్తాడు. రత్న ఖచితమైన సువర్ణ కలశాలతో ప్రకాశించే విమానాన్ని నిర్మించి, దాని చుట్టూ మూడు ప్రాకారాలతో, మూడు ప్రదక్షిణ మార్గాలనూ, మూడు మండపాలనూ, వంటశాలలనూ, బంగారుబావినీ నిర్మిస్తాడు. ఆనంద నిలయ విమానంపైన వేంకటేశ్వరస్వామి విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు. ఆయనే విమాన వేంకటేశ్వరుడు. ఆయనను దర్శించిన వెంటనే ఆనందం కలుగుతుందని భక్తుల నమ్మకం. అందుకే శ్రీవారి గోపురం ఆనంద నిలయమని ప్రసిద్ధి. రోజూ తిరుమలకు వెళ్లి శ్రీవారిని దర్శించుకుని వచ్చాకే రాజ్యపాలన వ్యవహారాలు చూసుకోవడం తొండమానుడికి అలవాటు. ఒక సొరంగ మార్గం ద్వారా తిరుమలకు వెళ్లివచ్చేవాడట. అయితే, కొంతకాలానికి వృద్ధాప్యం కారణంగా తొండమానుడు స్వామిని దర్శించుకోవడానికి వెళ్లలేకపోయేవాడు. దీంతో స్వామినే తన కోటలో వెలిసి, తనకు సేవ చేసుకునే భాగ్యాన్ని కలిగించాలని వేడుకుంటాడు. దీంతో శ్రీవారు అభయహస్తంతో ఆసీన భంగిమలో శ్రీదేవీ, భూదేవిలతో కలిసి తొండమనాడులో స్వయంభూగా వెలిశాడు.

తామరగుంట పుష్కరిణి
తిరుమలలోని ఆకాశగంగ, కపిలతీర్థం జలపాతాల నుంచి వచ్చే జలాన్ని కాలువల ద్వారా తొండమనాడు చెరువులోకి వచ్చే విధంగా ఏర్పాటు చేశారు. ఈ జలాలతోనే స్వామికి నిత్యాభిషేకం జరుగుతుంది. రేణిగుంట రాళ్లకాలువ మీదుగా ఈ నీల్లు తొండమనాడు చెరువులోకి వస్తాయి. దీన్ని తామరగుంట చెరువుగా పిలుస్తారు. అంతరాలయ ద్వారంమీద తొండమానుడి విగ్రహం కనిపిస్తుంది. ఆలయ విమాన శిఖరం తిరుమలలో ఆనంద నిలయంమీద ఉన్నట్లే ఇక్కడా ఉండటం విశేషం. ఈ ఆలయం గత రాజుల వైభవానికి చిహ్నంగా నిలుస్తుందనడంలో ఎలాంటి సందేహంలేదు. గద్వాల్‌ మహారాణి ఈ ఆలయానికి భూములను విరాళంగా ఇచ్చినట్లు ఆలయచరిత్ర పేర్కొంటోంది. ఆ రోజుల్లో స్వామికి నిత్య పూజలు, సేవలు, నివేదనలు, ఉత్సవాలు అంగరంగ వైభవంగా నిర్వహించేవారని ప్రతీతి. 2008లో తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ఈ ఆలయాన్ని తన ఆధీనంలోకి తీసుకుని అభివృద్ధి చేసింది. ప్రతి శ్రావణమాసంలో స్వామివారికి పవిత్రోత్సవాలు జరుగుతాయి. యోగ ముద్రలో వెలసిన స్వామిని దర్శించుకుంటే సకల మనోభీష్టాలు నెరవేరడమే కాకుండా మానసిక ప్రశాంతత లభిస్తుందనేది భక్తుల విశ్వాసం.

ఇలా చేరుకోవచ్చు
తిరుపతికి సుమారు ముప్పై కిలోమీటర్లు, శ్రీకాళహస్తికి ఏడు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉందీ తొండమనాడు గ్రామం. ఇక్కడికి చేరుకోవడానికి తిరుపతి, శ్రీకాళహస్తిల నుంచి ప్రతి అరగంటకో బస్సు అందుబాటులో ఉంటుంది. శ్రీకాళహస్తి నుంచి తిరుపతి మీదుగా పాపానాయుడుపేట వెళ్లే బస్సులో ప్రయాణించి ఈ క్షేత్రానికి చేరుకోవచ్చు.

- ఆడెపు రాజ్‌కుమార్‌

Sunday, 23 September 2018

ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలు ఒక్కచోటే







సోమశిల
ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలు ఒక్కచోటే
నాగర్‌కర్నూల్‌ జిల్లా కొల్లాపూర్‌ పట్టణానికి దగ్గరలో


బోళాశంకరుడి అత్యంత శక్తిమంతమైన క్షేత్రాలుగా ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలను చెబుతారు. వీటిలో ఏ ఒక్క క్షేత్రాన్ని దర్శించినా చాలనుకుంటారు. అలాంటిది దేవదేవుడు ఒకేచోట పన్నెండు రూపాల్లో పూజలందుకుంటున్న ప్రాంతం సోమశిల. ప్రకృతి అందాలకు నెలవైన ఇక్కడ పరమశివుడి ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలూ కొలువై ఉండటం విశేషం.

మనసుదోచే నల్లమల అందాలూ
పరవళ్లు తొక్కే కృష్ణమ్మ గలగలలూ
మధురానుభూతిని మిగిల్చే పడవ ప్రయాణాలూ...
ఇలా ప్రకృతి సోయగాలకు చిరునామాగా నిలుస్తున్న సోమశిల ఆధ్యాత్మికంగానూ అంతే ప్రసిద్ధి చెందింది. కృష్ణుడి ఆనతిమేరకు ద్వాపరయుగంలో పాండవులు ప్రతిష్ఠించిన ఆలయాలుగా సోమశిలలో కొలువైన ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలకు పేరు. ఒకవైపు ఆధ్యాత్మికతనూ మరోవైపు ప్రకృతి అందాలనూ తనలో ఇముడ్చుకున్న సోమశిల నాగర్‌కర్నూల్‌ జిల్లా కొల్లాపూర్‌ పట్టణానికి ఏడు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. శ్రీశైలం ప్రాజెక్టు బ్యాక్‌వాటర్‌ ఇక్కడికివచ్చి చేరడంతో కృష్ణమ్మ కొత్త అందాలను సంతరించుకుని పర్యటకులకు మరింత ఆహ్లాదాన్ని కలిగిస్తోంది. పుష్కర ఘాట్‌లో స్నానాలు చేసి పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలనూ దర్శించుకున్న తర్వాత నదిలో పడవ ప్రయాణం ద్వారా చుట్టుపక్కల ఉన్న పర్యటక ప్రాంతాలనూ వీక్షించవచ్చు. కృష్ణానదికి అవతలి ఒడ్డున ఉన్న సంగమేశ్వరస్వామి దివ్యమంగళ స్వరూపాన్నీ దర్శించుకోవచ్చు.

స్థలపురాణం
ద్వాపరయుగంలో పాండవులు అరణ్యవాస సమయంలో ఈ ప్రాంతంలో కొంతకాలం నివసించినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు తెలియజేస్తున్నాయి. జూదంలో ఓడిన పాండవులు అరణ్యవాసం చేస్తున్న సమయంలో వారిని కలిసిన కృష్ణుడు సోమశిల ప్రాంతంలోని రెండు కొండల మధ్య ప్రవహిస్తున్న సప్తనదుల సంగమంలో శివలింగాన్ని ప్రతిష్ఠించమని చెబుతాడు. అందుకు అంగీకరించిన ధర్మరాజు శివలింగాన్ని తీసుకొచ్చే బాధ్యతను భీముడికి అప్పగిస్తాడు. భీముడు కాశీకి వెళ్లి లింగాన్ని తీసుకొచ్చే క్రమంలో కాస్త జాప్యం అవుతుంది. సమయం మించిపోతుందని భావించిన ధర్మరాజు మరోలింగాన్ని తీసుకొచ్చి ప్రతిష్ఠిస్తాడు. తాను తెచ్చిన లింగాన్ని పెట్టలేదని ఆగ్రహించిన భీముడు కాశీనుంచి తీసుకొచ్చిన లింగాన్ని దూరంగా విసిరేస్తాడు. దీంతో ఆ లింగం పన్నెండు ముక్కలై చెల్లాచెదురుగా పడిపోతుంది. తర్వాతికాలంలో ఆ శకలాలే పన్నెండు లింగాలుగా ఆవిర్భవించాయని భక్తుల నమ్మకం.

ఒకే చోట...
పదకొండో శతాబ్దంలో చాళుక్యులు సోమశిల ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించినట్లు స్థలపురాణం తెలియజేస్తోంది. ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలను ఒకే చోట దర్శించుకునే విధంగా దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ఉన్న పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలనూ ఇక్కడ తీర్చిదిద్దారు. ఈ ఆలయ ప్రాంగణంలోనే సోమేశ్వరుడు, మహాకాళేశ్వరుడు, కాశీవిశ్వనాథుడు, నాగేశ్వరుడు, త్రయంబకేశ్వరుడు, కేదారేశ్వరుడు, శ్రీశైల మల్లికార్జునుడు, భీమశంకరుడు, రామలింగేశ్వరుడు... ఇలా పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలను ప్రతిష్ఠించారు. ఇక్కడ పూజలు చేస్తే అవివాహితులకు వివాహమవుతుందనీ సంతానం లేనివారికి సంతానం కలుగుతుందనీ భక్తుల విశ్వాసం. ఒకసారి వచ్చి మనసులోని కోర్కెలు స్వామికి తెలియజేస్తే అవి తప్పక నెరవేరతాయని చెబుతారు.

ఎలా వెళ్లాలంటే...
ప్రకృతి ప్రేమికులకు సోమశిల ప్రయాణం ఒక మరపురాని మధురానుభూతి. శ్రీశైలం బ్యాక్‌ వాటర్‌ పూర్తిస్థాయిలో రావడంతో ప్రస్తుతం పుష్కరఘాట్లు నీటితో కళకళలాడుతున్నాయి. ఇక్కడి కృష్ణానది ఈత కొట్టడానికి అనువైనది కావడం, చుట్టూ పర్యటక ప్రదేశాలు అధికంగా ఉండటంతో ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించేందుకు ఎక్కువ సంఖ్యలో పర్యటకులూ, భక్తులూ వస్తుంటారు. హైదరాబాద్‌కి 185 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఈ జ్యోతిర్లింగాలను దర్శించుకోవడానికి రోడ్డు, జల మార్గాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. హైదరాబాద్‌, నాగర్‌కర్నూల్‌, వనపర్తి జిల్లా కేంద్రాల నుంచి కొల్లాపూర్‌ వరకు ప్రతి అరగంటకూ ఒక ఆర్టీసీ బస్సు సిద్ధంగా ఉంటుంది. జలమార్గం ద్వారా అయితే... కర్నూలులోని శ్రీశైలం, నందికొట్కూరు నుంచి పడవల్లో రావచ్చు.

- జి.వెంకటేష్‌

Tuesday, 18 September 2018

మహావిద్యాగణపతి








మహావిద్యాగణపతి



సత్యప్రమాణాల దేవుడిగా విద్యలకు ఒజ్జగా కృష్ణాజిల్లాలో కొలువైన మహావిద్యాగణపతిని ఆరాధిస్తారు. కోరిన కోర్కెలు తీర్చే కొంగుబంగారంగా పార్వతీనందనుడిని పూజిస్తారు. చోళరాజుల కాలంనాటి నల్లరాతి విగ్రహంతోపాటు ఆలయ మండపంలో ముఫ్ఫైరెండు రూపాల్లో గణనాథుడు దర్శనమివ్వడం ఈ క్షేత్ర విశిష్టత.

వినాయకుడు ప్రథమ పూజ్యుడు. ప్రమథ గణాలకు అధిపతి. విఘ్నాలను పోగొట్టే విశిష్ట దైవం. ఆయన్ను ఆరాధించేవారికి కొండంత అండ. అందుకే దేశవ్యాప్తంగా వినాయక నవరాత్రులను ఘనంగా నిర్వహిస్తారు. పేదాగొప్పా తేడాలేకుండా ప్రతి ఇంటా గణపయ్యను కొలువుదీర్చి శక్తిమేరకు పత్రం పుష్పం ఫలం తోయం సమర్పిస్తారు. అలాంటి గజముఖుడు కృష్ణా జిల్లాలోని చల్లపల్లిలో మహావిద్యాగణపతిగా పూజలందుకుంటున్నాడు. అంతేకాదు ఆలయమండపం చుట్టూ వినాయకుడిని సిద్ధీబుద్ధీ సమేతంగా, సంతాన గణపతిగా, జ్ఞానమూర్తిగా... ఇలా వివిధ రూపాల్లో ఏర్పాటుచేశారిక్కడ.

విగ్రహం వెనక...
ఈ క్షేత్రంలో స్వయంభూగా వెలసిన గణనాథుడు భక్తులు కోరిన కోర్కెలు నెరవేరుస్తూ వరసిద్ధి వినాయకుడయ్యాడు. విద్యార్థులకు మంచి చదువులు ప్రసాదిస్తూ మహావిద్యాగణపతిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అయితే ఈ ఆలయంలో పూజలందుకుంటున్న వినాయకుడి విగ్రహం ఏర్పాటు వెనక ఒక ఆసక్తికరమైన కథ ఉంది. రెండేళ్ల కిందట... చల్లపల్లిలోని కేసీపీ చక్కెర కర్మాగారం ఆవరణలో వినాయకుడి ఆలయాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని పరిశ్రమ యాజమాన్యం భావించింది. దేవాలయ నిర్మాణానికి శంకుస్థాపన కోసం మట్టిని తవ్వుతుండగా మూడు అడుగుల ఎత్తున్న నల్లరాతి వినాయకుడి విగ్రహం కనిపించింది. దైవానుగ్రహంగా భావించి ఆ విగ్రహాన్నే మూలవిరాట్టుగా ప్రతిష్ఠించి, పూజాదిక క్రతువులు నిర్వహిస్తున్నారు. పురావస్తు అధికారులు ఈ విగ్రహాన్ని పరిశీలించి ఇది చోళరాజుల కాలానికి చెందిందిగా గుర్తించారు. మొదట ఒక చిన్న మందిరాన్ని ఏర్పాటు చేసి వినాయకుడి విగ్రహాన్ని అందులో ఉంచారు. ఆలయ నిర్మాణం పూర్తయిన తర్వాత ఆ దొరికిన విగ్రహాన్నే గర్భగుడిలో ప్రతిష్ఠించారు. ఇక్కడి వినాయకుడిని భక్తితో మనస్ఫూర్తిగా ఏ కోరిక కోరుకున్నా అది తప్పక నెరవేరుతుందని భక్తుల విశ్వాసం. అందుకే ఏటా జరిగే వార్షికోత్సవాల్లో పాల్గొనడానికి రాష్ట్రం నలుమూలల నుంచీ పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులు ఇక్కడికి వస్తుంటారు. కాణిపాకం వినాయకుడి దర్శనం వల్ల కలిగే ఫలితమే ఇక్కడి స్వామిని దర్శించినా సిద్ధిస్తుందని స్థానికుల నమ్మకం.

ఎన్నెన్ని రూపాలో...
లంబోదరుడు ఈ ఆలయంలో చతుర్భుజాలతో దర్శనమిస్తాడు. పైన రెండు చేతుల్లో పాశాంకుశాలు అనే ఆయుధాలనూ, కింది వాటిలో కుడి చేతిలో అక్షరమాల, ఎడమ చేతిలో మామిడి పండును పట్టుకుని కనిపిస్తాడు. అక్షరమాలను చేతిలో ధరించడం వల్లే ఇక్కడి వినాయకుడిని మహావిద్యా గణపతిగా అర్చిస్తారు. ఈ ఆలయంలో ఆగమశాస్త్ర ప్రకారం పూజాదిక క్రతువులను నిర్వహిస్తారు. ఏ ఆలయంలోనైనా ప్రధాన విగ్రహం ఒక్కటే ఉండటం సర్వసాధారణం. కానీ మహావిద్యా గణపతి ఆలయంలో మాత్రం మండపంగా ఏర్పాటు చేసిన పదహారు శిలా స్తంభాలకూ ఒక్కోదానికి రెండేసి చొప్పున మొత్తం ముప్ఫైరెండు విభిన్న ఆకృతుల్లో వినాయక విగ్రహాలు దర్శనమిస్తాయి. సంకట గణపతి, త్రిముఖ గణపతి, రుణ విమోచన గణపతి, సృష్టి గణపతి, ఏకాక్షర గణపతి... ఇలా అనేక రూపాల్లోని వినాయకుడి విగ్రహాలను అత్యంత ఆకర్షణీయంగా తీర్చిదిద్దారు.

నిత్య పూజలు
ఇక్కడ కొలువైన మహావిద్యాగణపతికి ఉదయం నుంచే వివిధ రకాల అభిషేకాలూ అర్చనలూ ప్రారంభమవుతాయి. శాస్త్ర ప్రకారం పంచహారతులు, నీరాజన సహిత మంత్రపుష్పాలు సమర్పిస్తారు. ప్రతి బుధవారం అన్నదాన కార్యక్రమాన్ని చేపడతారు. వీటితోపాటు హస్తద్రవ్య అభిషేకం, సహస్రనామార్చనలు, సంకష్టహర చతుర్ధినాడు ప్రత్యేక హోమాలు, కార్తికమాసంలో కోటి దీపోత్సవం, లక్ష గరిక పూజలను విశేషంగా జరిపిస్తారు. ఏటా చైత్రబహుళ పాఢ్యమి రోజున వార్షిక మహోత్సవాలను వైభవంగా నిర్వహిస్తారు.

ఇలా చేరుకోవాలి...
విజయవాడకు అరవై అయిదు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉందీ మహావిద్యాగణపతి ఆలయం. బస్‌స్టాండ్‌ నుంచి కరకట్ట మీదుగా చల్లపల్లి వెళ్లే బస్సులు అందుబాటులో ఉంటాయి. అక్కడి నుంచి మచిలీపట్నం వెళ్లే రహదారిలో అయిదు కిలోమీటర్లు రోడ్డు మార్గంలో ప్రయాణించి స్వామిని దర్శించుకోవచ్చు. విజయవాడ నుంచి మచిలీపట్నం వెళ్లే బస్సులూ, ప్రయివేటు వాహనాల్లో కూడా ఇక్కడికి చేరుకోవచ్చు.

- ముత్తా నారాయణరావు

Friday, 31 August 2018

సలేశ్వర మల్లిఖార్జున స్వామి









సలేశ్వర మల్లిఖార్జున స్వామి



సలేశ్వర మల్లికార్జున స్వామి వారి ఆలయ చరిత్ర:
అక్కడి ప్రతి చెట్టు నిత్యం స్మరిస్తూనే ఉంటుంది. ఎత్తయిన కొండల నుంచి జాలువారే ప్రతి నీటి బొట్టు లింగాన్ని తాకాలని తపిస్తూనే ఉంటుంది. ప్రకృతి ఒడిలో కొలువైనట్లుగా కనిపించే సలేశ్వరుడు యాత్ర నాగర్ కర్నూల్ లోని నల్లమల అటవీ ప్రాంతంలో ఉంది.

తెలుగు రాష్ట్రాల అమరనాధ్ యాత్రగా చెప్పుకునే సలేశ్వరం యాత్ర:
ఉగాది వెళ్లిన తొలి పౌర్ణమి సమయంలో కేవలం 5 రోజులు మాత్రమే భక్తులు దర్శించుటకు వీలు కలిగే సలేశ్వర యాత్ర:

శివుడు మల్లిఖార్జున స్వామి రూపంలో కీకారణ్యంలో వేలసంవత్సరాల క్రితం వెలసిన క్షేత్రం సలేశ్వరం.

హైదరాబాద్ నుండి శ్రీశైలం వచ్చే మార్గంలో నాగర్ కర్నూల్ జిల్లా ,లింగాల మండలం మన్ననూరు, అచ్చంపేట గ్రామాల అటవీ ప్రాంతంలో సలేశ్వర మల్లిఖార్జున స్వామి వెలిసారు. చుట్టూ కొండలు ఉండటం వలన శైలాలు(కొండలు) పేరు మీదుగా మొదట శైలేశ్వరం అని కాలక్రమేణా వాడుక భాషలో ప్రజలు సలేశ్వరంగా ఈ ప్రాంతాన్ని పిలవటం మొదలయింది. సలేశ్వర యాత్ర అతి కఠిన తరమైనది కావున తెలుగు రాష్ట్రాల అమర్ నాధ్ యాత్రగా పేరుపొందింది. హైదరాబాద్ నుండి శ్రీశైలం వచ్చే మార్గ మధ్యలో మన్ననూర్ అటవీ ప్రాంతంలో 150 వ మైలు రాయి వద్ద నుండి అటవీ మార్గం ద్వారా 20 కిలోమీటర్లు వాహనాలు పై ప్రయాణిస్తే సలేశ్వరం కు వెళ్లే మార్గంకు చేరుకుంటాము. ఈ 20 కిలో మీటర్లు కూడా క్లిష్టమైన అటవీ ప్రాంతం,మట్టిరోడ్డు కావటం మరియు సింగిల్ రోడ్డు వల్ల 20 కిలోమీటర్లు చేరుకోవటానికి 4 నుంచి 5గంటల సమయం పడుతుంది,శ్రీశైలం నుండి తిరిగి హైదరాబాదు వెళ్లే మార్గం లో సరిగ్గా 60 కిలోమీటర్లు ప్రయాణిస్తే మన్ననూరు వస్తుంది.

ఇది దట్టమైన కీకారణ్య ప్రాంతం కావున అటవీ శాఖ అధీనంలో ఉంటుంది.కేవలం చైత్ర శుధ్ధ త్రయోదశి నుండి చైత్ర బహుళ విదియ వరకు మాత్రమే 5 రోజులు స్వామి వారి వార్షిక ఉత్సవాల సమయంలో మాత్రమే భక్తులను ఆలయం వరకు అనుమతిస్తారు.మిగిలిన రోజుల్లో ఈ ఆలయం కు వెళ్లటం అసాధ్యం. ఈ జాతరలో పాల్గొనటానికి తెలంగాణ నుంచే కాకుండా ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్నాటక, ఒడిశా రాష్ట్రాల నుంచి లక్షల సంఖ్యలో భక్తులు తరలివస్తారు. జంగమయ్యను అయిన దర్శించుకొని పరవశిస్తారు. అంతేకాదు తరతరాలుగా స్థానిక చెంచులే ఈ జాతరను నిర్వహించడం విశేషం.

అద్బుత మైన ప్రకృతి,ఆకాశం తాకే కొండలు,వాటి కిందనుండి పై వరకు పచ్చని చెట్లు,గుహలు,జలపాతాలు ఈ ప్రాంతం సొంతం,అందుకే 17 వ శతాబ్దం లో అలనాటి నిజాం నవాబ్ అటవీ సంచారానికి వచ్చి ఈ ప్రాంత ప్రకృతి సౌందర్యానికి ముగ్దుడు అయ్యి ఆ రోజుల్లోనే ఈ ప్రాంతంలో వేసవి విడిది పర్హాబాద్ పేరుతో భవనం నిర్మించుకున్నారు. అనగా అందమైన ప్రదేశం అని అర్థం, అంతకు ముందు దాని పేరు’ పుల్ల చెలమల’. 1973 లో ‘ప్రాజెక్ట్ టైగర్’ పేరిట పులుల సంరక్షణా కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసారు. అది మన దేశంలోనె అతి పెద్ద పలుల సరక్షణా కేంద్రం.అడవిలో 20 కిలోమీటర్లు వాహనాలపై ప్రయాణించాక వాహనాలు అక్కడ నిలిపి తమకు అవసరమైన దుస్తులు, ఆహార పదార్దాల వంటివి మాత్రమే తీసుకుని కాలి నడకన 5 కిలోమీటర్లు నడవాలి.

ఈ జాతర ఎండాకాలంలో అడవిలో జరుతున్నది కనుక కొంతమంది దాతలు ఉచిత భోజన వసతి కలిగిస్తున్నారు. ఈ మార్గం కొండలు, ఇరుకైన ప్రాంతాలు, అతి క్లిష్టమైన సన్నని రోడ్లు కలిగి ఉంటుంది. అలా కొంత దూరం వెళ్ళాక రెండు కొండల మధ్య ఒక వాగు ప్రవాహం కలిగి ఉంటుంది. ఆ కొండలను పట్టుకుని అతి జాగ్రత్తగా అడుగులో అడుగు వేస్తూ ఆ వాగు దాటాలి. ఏ మాత్రం కాలు జారినా వాగు ప్రవాహంలో పడిపోతారు.

ఈ ఆలయంలో చైత్ర శుద్ధ పౌర్ణమి  రోజున చంద్రకిరణాలు నేరుగా స్వామి వారి పై ప్రసరించి తేజోమూర్తి అయిన లింగమూర్తిగా స్వామి దర్శనమిస్తారు. సంవత్సరంలో ఒక్కరోజున మాత్రమే ఇలా జరుగుతుంది.  కనుకనే ఈ రోజున లక్షలాది భక్తులు స్వామి వారిని దర్శించి కృపపొందుతారు. ఈ ఆలయానికి దగ్గరలో దాదాపు 1000 అడుగుల పై నుండి జాలు వారే తెల్లని స్వచ్చమైన పాలధార లాంటి జలపాతం పడుతుంది. ఈ జలపాతం క్రింద స్నానమాచరించి స్వామిని దర్శిస్తారు. ఈ జలపాతం కింద స్నానమాచరిస్తే దీర్ఘకాలిక రోగాలు మాయం అవుతాయని భక్తుల నమ్మకం.

దట్టమైన అరణ్యం లో ఎన్నో ఔషధ మొక్కలు, ఆకులును తాకుతూ పై నుండి జాలు వారే జలం లో అనేక గుణాలు ఉండి రోగాలు నయం చేస్తాయని చెపుతారు. ఈ ప్రవాహం భక్తులు కొద్ది సంఖ్యలో వెళ్తే తక్కువ ధారతో ఎక్కువ సంఖ్యలో వెళ్తే పెద్ద ధారతో పై నుండి పడడం స్వామి లీల అని చెపుతారు. పుట్టకు దారాలు కట్టి పూజ చేస్తే సంతానం లేని వారికి సంతాన ఫలం,తిరుగు ప్రయాణంలో కోరిన కోర్కెలు త్వరగా నెరవేరాలని వివాహం కాని వాళ్లు చలువపందిళ్లు వేస్తారు. ఇల్లు కట్టుకోవాలనుకునే వాళ్లు రాళ్లను ఒకదానిమీద ఒకటి పేర్చి మరోసారి ఆ లింగమయ్యకు మొక్కుకుంటారు. ఈ క్షేత్రానికి వచ్చి శివయ్యను దర్శించుకుంటే ఏడాదంతా పంటలు బాగా పండుతాయన్నది రైతుల విశ్వాసం. కష్టమైనా ఈ నడక ప్రయాణాన్ని సాగిస్తున్న భక్తులు “వస్తున్నాo  వస్తున్నా లింగమయ్య” అంటూ దర్శనానంతరం తిరిగి వెళ్తూ “వెళ్ళొస్తాం వెళ్ళొస్తాం లింగమయ్య” అంటూ చేసే పనుల వల్ల ఈ ప్రాంతమంతా శివనామస్మరణతో మారుమ్రోగుతూ ఉంటుంది.

చారిత్రక ఆధారాలు:
నాగార్జున కొండలో బయట పడిన ఇక్ష్యాకుల నాటి అనగా క్రీ.శ. 260 నాటి శాసనాలలో చుళధమ్మగిరి గురించిన ప్రస్తావన ఉంది. ఆ గిరిపై అనాడు శ్రీలంక నుండి వచ్చిన బౌద్ద బిక్షవులు కొరకు అరామాలు, విహారాలు కట్టించారట. ఆ చుళ దమ్మగిరినే ఈ సలేశ్వరమేనని నమ్మకం. కారణం అక్కడ ఇక్ష్యాకుల కాలపు కట్టడాలు ఉన్నాయి. లింగమయ్య గుడి గోడల ఇటుకల పరిమాణం 16″/10″/3″ గా ఉన్నాయి. అలాంటి ఇటుకల వాడకం ఇక్ష్వాకుల కాలంలోనె ఉండేది. . “సుళ” తెలుగులో “సుల” అవుతుంది కాబట్టి బౌద్ద క్షేత్రం శైవ క్షేత్ర్తంగా మార్పు చెందాక సులేస్వరంగా చివరగా సులేశ్వరంగా మారి వుంటుంది. ఇక్ష్యాకుల నిర్మాణాలకు అధనంగా విష్ణు కుండినుల క్రీ.శ.. 360-370 కాలపు నిర్మాణాలు కూడా ఉన్నాయి. వీరి ఇటుకల పరిమాణసం 10"/10″/3″. దిగువ గుహలోని గర్బగుడి ముఖ ద్వారం పైన విష్ణు కుండినుల చిహ్నమగు పూలకుండి శిలాఫలకం ఉంది.

స్థల మహాత్యం అనే ఒక ప్రాచీన తెలుగు క్షేత్ర మహాత్యం కావ్యాలలో సలేశ్వరాన్ని రుద్ర కుండంగా, దీనికి ఈశాన్యాన గల మల్లెల తీర్థం అనే జలపాతాన్ని విష్ణు కుండంగా, పశ్చిమాన గల లొద్ది అనగా గుండాన్ని బ్రంహ కుండంగా పేరొన్నారు. పిష్ణు కుండిన రాజులు ఈ ప్రాంతం నుంచి ఎదిగినారు కనుకనే ఈ ప్రాంతపు పేరు పెట్టుకొన్నారు. ఈ విషయాన్ని ప్రముఖ చరిత్ర కారుడు బి.ఎన్ శాస్త్రి నిరూపించారు.

13వ శతాబ్దంలో పండితారాధ్య చరిత్ర, శ్రీ పర్వత క్షేత్రం రాసిన ప్రముఖ శివ భక్త పండితుడు పాల్కురి సోమనాధుడు తన గ్రంధాలలో సలేశ్వర ఆలయ విశేషాలు తెలిపారు,దీనిని బట్టి ఎంత ప్రాసస్త్యం ఉన్న ఆలయమో మనం గ్రహించవచ్చు. 17వ శతాబ్దంలో శ్రీశైలం దర్శించిన చత్రపతి శివాజీ అడవుల గుండా ప్రయాణించి సలేశ్వరం చేరుకుని స్వామి వారికి ఆరాధించినట్లు చారిత్రక కధనాలు ఉన్నాయి.   సలేశ్వర ఆలయానికి దగ్గరలో అటవీ ప్రాంతంలో అధ్బుతమైన మల్లెల తీర్దం అనే చారిత్రక జలపాతం ఉంటుంది.

భక్తుల సౌకార్యార్థం కోసం కొందరు స్వచ్ఛంద సంస్థల వారు ఉచితంగా భోజనం, ఇతర సేవా కార్యక్రమాలు చేపడుతారని వారికి ఐటీడీఏ, అటవీశాఖ, ఇతర శాఖల అధికారుల సహకారం అందిస్తారు. జాతరకు వచ్చే భక్తులు విలువైన ఆభరణాలు ధరించరాదని సూచించారు. ఆర్టీసీ బస్సులు కూడా రాంపూర్‌పెంట వరకే వెళ్తాయని అక్కడ నుంచి 2KM ఆటొ ప్రయాణం తరువాత కాలినడుకన భక్తులు సలేశ్వరం చేరుకోవాలి. లింగమయ్యను దర్శించుకోవడానికి, వాహనాలను లోపలికి అనుమతి కోసం వసూలు చేసే టోల్‌గేట్ ద్వారా వచ్చె డబ్బులను సలేశ్వరం చుట్టున్న 12 పెంటల అభివృద్ధికి ఖర్చు చేస్తారు.

నల్లమల అడవిలో మొత్తం పంచ లింగాలున్నాయి అంటారు:
శ్రీశైల మల్లికార్జునస్వామి (జ్యోతిర్లింగం), సలేశ్వరం లింగమయ్యస్వామి, లొద్దిమల్లన్న, ఉమామహేశ్వరం ఈ నాలుగు లింగాలే అందరికీ తెలిసినవి. తెలియని ఐదో లింగాన్ని దర్శించుకుంటే పునర్జన్మ ఉండదని కొందరు భక్తులు అంటారు. ఆ ఐదో లింగం నల్లమల అడవిలో ఎక్కడుందో ఇప్పటికీ రహస్యమే!

లింగాలలో జరిగే కోదండరాముడి బ్రహ్మోత్సవాల సమయంలోనే ఈ క్షేత్రాన్ని భక్తుల దర్శించుకోవడం ఆనవాయితీ. ప్రత్యేక బస్సులు భక్తుల సౌకర్యార్థం నాగర్ కర్నూల్, అచ్చంపేట నుండి RTC బస్సులు నడుపుతున్నారు. లింగాల మండలం అప్పాయిపల్లిలో RTC క్యాంపులు ఏర్పాటు, లింగాల నుండి కాలినడకన సలేశ్వరం వెళ్ళే భక్తులకు పెద్దకొత్తపల్లి, కొల్లాపూర్ నుండి లింగాల, అప్పాయిపల్లి వరకూ ప్రతి 20 నిమిషాలకు స్పెషల్ బస్సులు నడుపుతున్నారు.

సలేశ్వరం చేరుకోవడానికి మార్గాలు:
1. హైదరాబాద్ వైపు నుండి సలేశ్వరం వచ్చే భక్తులు నేరుగా శ్రీశైలం బస్సు ఎక్కి ఫర్హాబాద్ చౌరస్తా దగ్గర దిగితే సరిపోతుంది. అక్కడ నుండి బస్సులు. ఆటోల రాంపూర్ చెంచు పెంట వరకు ప్రయాణించవచ్చు. తెలంగాణ వైపు నుండి వచ్చే భక్తులకు అచ్చంపేట ,నాగర్ కర్నూలు బస్ డిపోల నుండి సలేశ్వరం కు నేరుగా బస్సులు అందుబాటులో ఉంటాయి.

2. శ్రీశైలం వైపు నుంచి వచ్చే భక్తులు హైదరాబాద్ బస్సు ఎక్కి ఫర్హాబాద్ చౌరస్తా దగ్గర దిగి సలేశ్వరం చేరుకోవచ్చు.

3. మరో మార్గం లింగాల మండలం అప్పాయిపల్లి మీద గా ఉంది. ట్రాక్టర్ల ద్వారా గిరిజ గుండాల వరకు అతి కష్టంమీద చేరుకొని అక్కడ నుంచి ఎనిమిది కిలోమీటర్లు కాలినడకన ప్రయాణం చేస్తే సలేశ్వరం చేరుకోవచ్చు.








సలేశ్వరం



సలేశ్వరం గుడికి వెళ్ళాలంటే ప్రాణాలపై ఆశ వదులు కోవాల్సిందే..!!

గుడి అంటే రోజూ పూజలు, నైవేద్యాలు ఇవన్నీ రోజూ మామూలే! కానీ ఓ దేవాలయం కేవలం 5 రోజులు మాత్రమే తెరచివుంటుంది. ఆ 5 రోజులులూ దేవుడికి పూజలు చేసి గుడిని మూసేస్తారు. మళ్ళీ తెరిచేది యాడాది తర్వాతే. ఎందుకంటే ఈ గుడికి వెళ్ళటం ఆషామాషీ వ్యవహారం కాదు. అక్కడికి వెళ్ళాలంటే గుండెలు అరచేత్తో పట్టుకుని అడుగులు వేయాల్సిందే. అడుగడుగునా పొంచివున్న ప్రమాదాలతో ఓ సాహసయాత్రను తలపించే ఆ ప్రదేశానికి వెళ్ళాలంటే భక్తి ఒక్కటే చాలదు. గుండె ధైర్యం కూడా పుష్కలంగా వుండాలి. ఇంతకీ ఆ గుడి ఎక్కడ వుంది? అక్కడికి ఎలా వెళ్ళాలో తెలుసుకోవాలని వుంది కదూ!

సలేశ్వరం.
శ్రీశైలం దగ్గరలోని ఒక యత్రా స్థలము. ఇది ప్రకృతి రమణీయతతో అలరారుతున్న అందమైన ప్రదేశం, చారిత్రిక ప్రాముఖ్యత గల ప్రదేశం, ఆధ్యాత్మిక ప్రదేశం. ఇది శ్రీశైలం అడవులలొని ఒక ఆదిమవాసి యాత్రా స్థలము. ఇక్కడ ప్రతి రెండు సంవత్సరాలకు ఒకసారి ఇక్కడ జాతర జరుగుతుంది. ఈ జాతర ఉగాది వెళ్ళిన తరువాత తోలి పౌర్ణమికి మొదలగుతుంది. శ్రీశైలానికి 40 కిలొమిటర్ల దూరంలో వుంటుంది సలేశ్వరం. అడవిలో నుండి 25 కిలోమీటర్ల ప్రయాణం వుంటుంది. ఇందులో 20 కిలొమిటర్ల వాహన ప్రయాణం సాధ్యపడుతుంది. అక్కడి నుండి 5 కిలొమిటర్ల కాలినడక తప్పదు. ఇక్కడ ఈశ్వరుడు లింగ రూపంలో దర్శనమిస్తాడు. ఇక్కడ శంకరుడు లోయలో వున్న గుహలో దర్శనమిస్తాడు. ఇక్కడ సంవత్సరంలో 4 రోజులు మాత్రమే ఈ అడవిలోనికి అనుమతి వుంటుంది. ఇక్కడ జలపాతానికి సందర్శకులు అందరూ ముగ్ధులు అవుతారు.

  1. ఆలవాలం.
    అదో దట్టమైన కీకారణ్యం. ఎత్తైన కొండలు, పాలనురుగులా జాలువారే జలపాతాలు, ప్రకృతి రమణీయదృశ్యాలు, అక్కడి ప్రతి అణువూ నిండి వుంటుంది. దీనితో పాటు కారడివి ఆధ్యాత్మికతకు కూడా ఆలవాలంగా వుంటుంది.

  2. హైదరాబాద్ నుండి శ్రీశైలం వెళ్ళే మార్గం.
    తెలంగాణా రాష్ట్రంలోని మహబూబ్ నగర్ జిల్లా నల్లమల అడవులలో కొలువైవున్న సలేశ్వర క్షేత్రం వెళ్ళాలంటే ఎవరికైనా ఒణుకు పుట్టాల్సిందే. హైదరాబాద్ నుండి శ్రీశైలం వెళ్ళే మార్గంలో 150కి.మీ రాయి దగ్గర పరహాబాద్ గేటు వుంటుంది. అక్కడి నుంచి 32కిమీల దూరం దట్టమైన అడవిలో వెళ్ళాలంటే ఫారెస్ట్ డిపార్ట్ మెంట్ అనుమతి తీసుకోవాల్సిందే.

  3. జాగ్రత్త.
    గుట్ట కొనను చేరుకొన్నాక మళ్ళీ ఉత్తరవైపునకు తిరిగి గుట్టల మధ్య లోయ లోనికి దిగాలి. ఆ దారిలో ఎన్నెనో గుహలు సన్నని జలధారలు కనిపిస్తాయి. గుండం కొంత దూరంలో ఉందనగా లోయ అడుగు బాగానికి చేరు కుంటాం.

  4. లోయలో జాగ్రత్తగా నడవాలి.
    గుండం నుండి పారె నీటి ప్రవాహం వెంబడి రెండు గుట్టల మధ్య గల ఇరుకైన లోయలో జాగ్రత్తగా నడవాలి. ఒక్కోచోట బెత్తెడు దారిలో నడవాల్సి వుంటుంది. ఏమరు పాటుగా కాలు జారితె ఇక కైలాసానికే.

  5. నీరు అతి చల్లగా, స్వచ్ఛంగా.
    గుండం చేరిన తర్వాత అక్కడి దృశ్యం చాల అందంగా కనిపిస్తుంది. తల పైకెత్తి ఆకాశం వైపు చూస్తే చుట్టు ఎత్తైన కొండలు, దట్టమైన అడవి మధ్యలోనుండి ఆకాశం కుండ మూతి లోపలి నుండి ఆకాశం కనబడినట్లు కనబడుతుంది. గుండంలోని నీరు అతి చల్లగా, స్వచ్ఛంగా వుంటుంది. అనేక వనమూలికలతో కలిసిన ఆనీరు ఆరోగ్యానికి చాల మంచిది.

  6. లింగమయ్య స్వామి లింగం.
    గుండం ఒడ్డు పైన తూర్పు ముఖంగా రెండు గుహలు ఒకదానిపై ఒకటి ఉన్నాయి. పై గుహనే ముందు చేరుకోవచ్చు. ఆ గుహలోనె ప్రధాన దైవమైన లింగమయ్య స్వామి లింగం ఉంది. స్థానిక చెంచులే ఇక్కడ పూజారులు. క్రింద గుహలో కూడా లింగమే ఉంది. గుడి ముందు మాత్రం వీరభద్రుడు, గంగమ్మ విగ్రహాలున్నాయి.

  7. సలేశ్వరం జాతర సంవత్సరాని కొకసారి చైత్ర పౌర్ణ్మికి రెండు రోజులు ముందు, రెండు రోజులు వెనుక మొత్తం ఐదు రోజులు జరుగుతుంది. ఈ జాతర ఎండాకాలంలో అడవిలో జరుతున్నది గాన కొంతమంది దాతలు ఉచిత భోజన వసతి కలిగిస్తున్నారు. భక్తులు వచ్చేటప్పుడు 'వత్తన్నం వత్తన్నం లింగమయ్యో' అంటూ వస్తారు. వెళ్లేటప్పుడు 'పోతున్నం పోతున్నం లింగమయ్యొ' అని అరుస్తూ నడుస్తుంటారు.

  8. శిధిలావస్థ.
    10కి.మీలు వెళ్ళగానే రోడ్డుకు ఎడమప్రక్కన నిజాం కాలపు శిధిలావస్థలో వున్న భవనాలు కనిపిస్తాయి. నిజాం రాజు అక్కడి ప్రకృతి అందాలకు ముగ్ధుడై వందేళ్ళకు పూర్వమే అక్కడ వేసవి విడిది నిర్మించుకున్నాడు. అందుకే ఆ ప్రదేశాన్ని పరహాబాద్ అంటారు. అనగా అందమైన ప్రదేశం అని ఆర్థం.

  9. నడకదారులు.
    ఈ ప్రాంతంలో పులులు ఎక్కువగా సంచరిస్తుండడంతో 1973 లో కేంద్రప్రభుత్వం టైగర్ ప్రాజెక్టును ఇక్కడ ఏర్పాటుచేసింది. అక్కడ నుంచి సలేశ్వరానికి 3 నడకదారులున్నాయి. దట్టమైన అడవిలో వున్న సలేశ్వర ఆలయంలో చెంచులే పూజాకార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తూవుంటారు.

  10. చైత్రపౌర్ణమి.
    సలేశ్వరంలో సంవత్సరానికి ఒక్క సారి జాతర జరుగుతుంది. చైత్రపౌర్ణమికి రెండు రోజుల ముందు రెండు రోజుల తరువాత అంటే మొత్తం 5 రోజులపాటు జాతర జరిగే సమయంలోనే ఆ గుడిని తెరచివుంచుతారు. ఈ 5రోజులలో దేవుడి దర్శనానికి వచ్చే భక్తులు సాహసయాత్ర చేయాల్సి వుంటుంది.

  11. జలపాతాలు.
    ఇరుకైన లోయల్లో కేవలం కాలు మాత్రమే పట్టే దారి మాత్రమే వుంటుంది. పొరపాటున అక్కడ కాలు జారితే అంతే సంగతులు. కనీసం శవం కూడా దొరికే పరిస్థితి వుండదు. అక్కడికి వెళ్ళే దారిలో వుండే జలపాతాలు మండు వేసవిలో ఎంతో ఆనందాన్ని, ఆహ్లాదాన్ని కలిగిస్తాయి.

  12. భక్తులతో కిటకిటలాడుతూ.
    నీటి గుండాలు చూపులు తిప్పుకోనివ్వవు. గుడి తెరచి వుండే 5రోజులు భక్తులతో కిటకిటలాడుతూ వుంటుంది. శ్రీశైలం మల్లికార్జున స్వామి, సలేశ్వర లింగామయ స్వామి, లుగ్దీ మల్లన్న, ఉమామహేశ్వరం ఈ నాలుగు లింగాలే అందరికీ తెలుసు. ఐదో లింగం నల్లమల అడవులలో ఎక్కడ వుందో ఇప్పటికీ ఎవ్వరూ కనిపెట్టలేకపోయారు.

  13. చరిత్రకారులు.
    సలేశ్వర ఆలయాన్ని 6వశతాబ్దిలో నిర్మించినట్టు చరిత్రకారులు చెబుతారు. 13వ శతాబ్దంలోని మల్లికార్జునపండితారాజ్య చరిత్ర, శ్రీ పర్వత క్షేత్రంలో సలేశ్వర క్షేత్ర విశేషాలను పాల్పురి సోమనాధుడు వర్ణించాడు. ఆలయం నిర్మించిన నాటి నుంచి ఏడాదిలో 5 రోజులు మాత్రమే తెరచివుంచటం ఆనవాయితీగా వస్తోంది. 17వ శతాబ్దం చివరిలో ఛత్రపతి శివాజీ సలేశ్వరం క్షేత్రంలో ఆశ్రమం పొందినట్లు చరిత్ర చెబుతుంది.

  14. ఎలా చేరుకోవాలి..
    • హైదరాబాద్ - శ్రీశైలం వెళ్ళే దారిలో మన్ననూర్ అనే ఊరు వస్తుంది. అక్కడి నుండి 10 -12 KM దూరం శ్రీశైలం వెళ్ళే మార్గంలో వెళ్తే సలేశ్వరం అనే బోర్డు కనిపిస్తుంది. ఆ బోర్డు చూపించే గుర్తు వైపు 10 కిలోమీటర్లు వెళ్తే సలేశ్వరం లోయ కనిపిస్తుంది. అక్కడే వాహనాలు, బస్సులు ఆపాలి. లోయలో ఐదు కిలోమీటర్లు నడిస్తే ఆకాశ గంగను తలపించే జలపాతం, గుహలు కనిపిస్తాయి. అదే సలేశ్వర క్షేత్రం.
    • నిజాం విడిది నుండి ఎడమ వైపున 22 కిలోమీటర్ల దూరం వెళ్లిన తర్వాత సలేశ్వరం బేస్ క్యాంపు వస్తుంది. అక్కడే వాహనాలను ఆపుకోవచ్చు. అక్కడినుండి సలేశ్వరం అనే జలపాతం చేరుకోడానికి రెండు కిలొమీటర్ల దూరం నడవాలి.
ఓం నమః శివాయ..స్వస్తి..!!
లోకా సమస్తా సుఖినోభవంతు..!!